Kino bez miejsca dla widza

Autor tekstu: Kalina Cybulska

O Gusie Van Sancie można powiedzieć, że jest nudny i nie zna się na robieniu filmów.  Nie zważa on na ustalone zasady dramaturgii - jego dziełom brakuje początku i końca. I choć podjął się kiedyś powielenia "Psychozy", to produkcje amerykańskiego reżysera są również zaprzeczeniem hitchcockowskiej recepty na budowanie napięcia - trzęsienia ziemi nie można spodziewać się nie tylko na początku, ale również w jakimkolwiek innym momencie filmu

      "Gerry" otwiera trylogię śmierci, na którą składają się ponadto "Słoń" oraz "Last days". Specyfika tego cyklu polega na pewnej niekompletności - wspomnianych brakach fabularnych - oraz pozbawieniu filmu - w warstwie wizualnej - ujęć, charakterystycznych dla rozwijającej się akcji. Statystyczny reżyser posłużyłby się krótkimi, dynamicznie montowanymi scenami, natomiast Van Sant postanowił pójść pod prąd. Jego film składa się z długich, jednostajnie nakręconych ujęć. Widoczna w "Gerrym" inspiracja Antonionim - filmowanie jeszcze przez chwilę po tym, jak postaci wyjdą z kadru, powielane już przez wielu panoramy, wzorujące się na ostatniej scenie "Zawodu reporter" - została tu przefiltrowana i użyta w specyficzny sposób. Najbardziej zapadająca w pamięć panorama pojawia się mniej więcej w środku dzieła i objeżdża dookoła bohatera. Nastąpiła zamiana miejsc - tam, gdzie wcześniej znajdowała się kamera, reżyser umieścił Caseya Afflecka. Należy tutaj dodać, że bohaterom nie nadano imion: mówią oni do siebie: Gerry. Van Sant przygląda się im, stanowią oni w zasadzie jedyny "punkt zaczepienia" tego filmu. W dodatku mało rozmawiają, co nie znaczy, że niewiele możemy się o nich dowiedzieć.
      Dialogi w "Gerrym" wydają się być zupełnie przypadkowym zlepkiem paru historyjek i zaledwie kilku zdań. Takie podejście jest jednak przewrotne - reżyser  podpowiada w ten sposób widzom, jak bardzo historyjka o głupiej kobiecie, która grając w teleturnieju była o literkę od wygranej, może ich dotyczyć. Głównie za pomocą takich zabiegów Gus Van Sant przemyca sens filmu. A wydawać by się mogło, że trylogia śmierci jest przesłania  pozbawiona. Twórca wprowadza nas od razu w sam środek wydarzeń, nie pokazuje przyczyn tego, co się stało, tylko sam moment przejścia. Taki styl przedstawiania historii może prowokować zarzut o brak odwagi - obawę przed stawianiem hipotez i próbą odpowiedzi na pytania. Tymczasem reżyser chce być bliżej życia, niż dramaturgii filmowej. W chwili wydarzeń bohaterowie nie wiedzą, co się dzieje, więc tym bardziej nie wiedzą, dlaczego do tego doszło.
      Obraz Van Santa jest alegorią. Bohaterowie nie mają imion, są pozostawieni sami sobie, zderzeni z nieruchomą materią, która nad nimi panuje. Rytm ich kroków symbolicznie oddaje przechodzenie ze stanu witalności do kompletnej bezsilności. Mężczyźni kluczą w otwartej przestrzeni, gdzie nie ma wytyczonych dróg (w "Słoniu" ta przestrzeń zamieni się w labirynt szkolnych korytarzy). Kiedy jeden kierunek okazuje się zawodny, obierają następny.
      Zastanawia mnie w dziełach Van Santa pozycja, którą wyznacza on widzowi. Kino głównego nurtu pozostawia miejsce dla oglądającego, tak jakby prawie fizycznie tam był, lub przynajmniej bierze pod uwagę jego spojrzenie i daje mu patrzeć na to, co się dzieje, oczami innych bohaterów. W przypadku trylogii śmierci widz znajduje się często bardzo blisko bohaterów, ale po pierwsze: jest dla nich niewidzialny, a po drugie: kamera nie prezentuje jego perspektywy. Gdyby miał wybierać, nie patrzyłby tak. Daje to podstawy do tego, żeby uznać, że punkt widzenia wybrany przez Van Santa oddaje spojrzenie kogoś lub czegoś ponad protagonistami. W "Słoniu" jest to może bardziej oczywiste i bezpośrednio pokazane - kamera podąża za bohaterami, tak samo jak postać z gierki komputerowej śledzi swoje ofiary. W "Gerrym" panorama, która okrąża Caseya Afflecka, w jakiś sposób naznacza go i więzi, tak, że przewidująca publiczność będzie już w stanie domyślić się, co się z nim stanie. A już na pewno będzie w stanie to stwierdzić po genialnej siedmiominutowej scenie, w której wschodzi słońce, a bohaterowie powłóczą nogami po przeciwnych stronach kadru. Wyglądają jak zjawy albo uciekinierzy z obozu koncentracyjnego. Z tym, że kamera jest bliżej Caseya. Jeżeli przypomnimy sobie nazwę tego cyklu filmowego, to chyba jesteśmy w stanie domyślić się, z jakiego punktu widzenia patrzy Gus Van Sant. Gorąco polecam tę perspektywę.

K. C.