Czy warto wierzyć horoskopom?

Autor tekstu: Karolina Piaśnik

Pojęcie horoskopu nie jest obce chyba nikomu. Ile jednak prawdy jest w nim? - rzekomo określa nas bardzo dokładnie.

      Mimo ogólnego przekonania, że "te wszystkie wróżby" są nieprawdziwe i chodzi w nich wyłącznie o dobrą zabawę, wiele jest osób, które horoskopom wierzą. Co więcej, zdarzają się nawet tacy, którzy bez zasięgnięcia porad kart czy wróżki nie są w stanie podjąć żadnej ważnej decyzji życiowej. Zanim jednak popadniemy w którąś ze skrajności, zastanówmy się, od czego to wszystko się zaczyna.

Horoskop a reszta świata

"Horoskop" to słowo pochodzące z języka greckiego i oznaczające "podglądanie godziny". Zwyczajowo mianem tym określa się zestaw wydarzeń, które mają teoretycznie nastąpić w przyszłości, a wywnioskowane zostały na podstawie ułożenia ciał niebieskich. Współczesna nauka nie uznaje horoskopów. Podobne stanowisko obiera religia chrześcijańska, która wiarę w horoskopy traktuje jako grzech, ponieważ zwykły człowiek nie jest w stanie dostąpić wiedzy na temat przyszłości.

"To mnie idealnie określa!" - czyli o efekcie horoskopowym

Po horoskopy sięgamy z różnych powodów i w różnych celach. Najczęściej jest to oczywiście rozrywka, jednak obok dobrej zabawy, zawsze gdzieś czai się myśl o tym, że być może w tym wszystkim jest ziarenko prawdy. Wrażenie to potęgowane jest faktem, że horoskopy najczęściej formułowane są w sposób uniwersalny, a więc stwierdzenia w nich zawarte skonstruowane są na takim poziomie uogólnienia, że okażą się prawdziwe dla większości. Człowiek, czytający taki horoskop, pomyśli wtedy, że tak spersonalizowany opis z pewnością nie może być fałszywy. Tymczasem to tylko złudzenie. Okazuje się, że proste doświadczenie może to wyjaśnić i zagadka iluzji skuteczności zostaje rozwikłana.
      Wiara w horoskopy może zostać wytłumaczona przy pomocy efektu Forera, zwanego także efektem horoskopowym. Jego obserwacja polegała na tym, że studentom dano do przeczytania tekst na temat osobowości. Ich zadaniem była ocena w skali od 1 do 5 na ile trafna okazała się tekstowa analiza w odniesieniu do nich samych. Tekst brzmiał następująco: "Uwielbiasz być podziwiany, zawsze znajdujesz się w centrum zainteresowania. Jesteś osobą krytyczną wobec siebie. Masz wielki potencjał, który nie zamienił się jeszcze w twoje zalety. Dobrze umiesz zorganizować pracę sobie i innym. Masz wady, ale potrafisz je kompensować swoimi zaletami. Miewasz niekiedy problemy z przystosowaniem seksualnym. Mimo że na innych robisz wrażenie osoby zdyscyplinowanej i samosterownej, czujesz się incydentalnie niepewny i niespokojny. Niekiedy masz poważne wątpliwości, czy podjąłeś dobrą decyzję i czy działasz we właściwy sposób. Czasami niepotrzebnie jesteś zbyt otwarty wobec innych. Nie znosisz tchórzostwa i lizusostwa. Ciemna strona duszy niebezpiecznie cię fascynuje. Twoje marzenia nigdy nie są przeciętne, chociaż wydawać się mogą nierealistyczne. Chcąc osiągnąć cel jesteś wytrwały i uparty, choć starasz się uwzględniać okoliczności. Gotów jesteś poświęcić wszystko dla ukochanej osoby i bronić jej zawsze i wszędzie, choćby przed całym światem. Bezpieczeństwo jest jednym z twoich głównych celów w życiu. Poszukujesz harmonii i szczęścia w partnerskich układach z innymi". Średnia ocena, jaką wybierali studenci, wyniosła 4.26. Faktycznie, wydawać by się mogło, że przytoczony fragment dotyczy jednej, konkretnej, dobrze znanej autorowi tekstu osoby. Istnieje wrażenie, że cechy, jakie zostały wymienione w tekście są indywidualne. Jest to jednak wyłącznie złudzenie. Jakież było zaskoczenie badanych, gdy zostało im ujawnione, że wszyscy otrzymali jednakowe opisy charakterów. Owo badanie przeprowadzono w roku 1948, a więc już sześćdziesiąt lat temu zastanawiano się nad fenomenem dostrzegania przez ludzi personalizacji tam, gdzie w rzeczywistości występowała depersonalizacja.
      W świetle przytoczonych badań nie dziwi fakt wiarygodności horoskopu - wiarygodności, która w rzeczywistości najczęściej jest tylko fikcją. Fakty dobiera się w ten sposób, by pozostawić szerokie pole do osobistej interpretacji każdemu czytającemu. Taki człowiek wtedy odnosi je do siebie, swojego życia, swoich przeżyć. Zatem, mimo że tekst sformułowany zostaje w sposób bardzo ogólnikowy, zindywidualizowany jest sposób jego odczytu. Skutkuje to podniesieniem i tak rzekomo już trafnej analizy. W połączeniu z autorytetem piszącego, pomaga to osiągnąć naprawdę niewiarygodne efekty. Ludzie, przekonani o celności takich przepowiedni, chcą dowiadywać się coraz więcej na temat swojej przyszłości. Często zatracają się w swojej naiwności i odcięciu od faktycznego życia "tu i teraz". Zapominają o tym, co ważne, z powodu łatwowierności i tchórzostwa.

Ziarenko faktu w morzu iluzji

Podwyższenie poziomu trafności analizy horoskopowej może być spowodowane także przez wiarę odbiorcy w to, że dany tekst został stworzony specjalnie dla niego. Często zatem horoskopy są wyszczególnione ze względu na znak zodiaku - czyli jeden z dwunastu okresów roku kalendarzowego. Oznaczają one części ekliptyki, czyli okręgu, po którym porusza się obserwowane z Ziemi Słońce. Każdemu z tych obszarów przypisane zostało określone znaczenie, ustalono, że posiada jakieś konkretne wyróżniki. One między innymi mają być pomocne w wykonywaniu horoskopów. Inne, bardziej szczegółowe i spersonalizowane horoskopy, wykorzystują nie tyle nasz znak zodiaku, co datę, a niejednokrotnie nawet godzinę urodzenia. Wpływa to na zwiększenie wiarygodności. Pozostaje też aspekt pozytywów, czyli tendencja do uważania za poprawne tego, co mówi dobrze na nasz temat. Czyli: jeśli rzekomo skierowany do nas horoskop, będzie celował w nasze zalety, jesteśmy o wiele bardziej skłonni uznać go za właściwy i prawdziwy, niż w przypadku, gdyby mówił o cechach negatywnych.
      W horoskopach być może widać jakąś dozę naukowości, jednak to tylko pozory. Ich pseudonaukowość została nieraz udowodniona. Ludzie czytają horoskop, by móc się uśmiechnąć, a nawet roześmiać. Często może się on stać pewnym rodzajem pocieszyciela i koła ratunkowego w chwili, gdy ktoś czuje się niepewnie. Kilka pozytywnych słów może wtedy zdziałać cuda. Nie można jednak popadać w przesadę i przedkładać kilku zdań napisanych przez samozwańczego astrologa lub początkującego dziennikarza nad to, z czego składa się codzienne życie. Dopóki zachowana będzie zdrowa równowaga, to wszystko będzie w porządku.

K. P.