Przy granicy jest strażnica...

Autor tekstu: Robert Szymonek
(opis zamku pochodzi ze strony www.zamkiobronne.pl)

Na kamienistej górze, wśród wielkomiejskiego zgiełku przejeżdżających samochodów i tramwajów, wznosi się dumnie gotycki zamek. To jedna z warowni wzniesionych przez Kazimierza Wielkiego na pograniczu Małopolski i Śląska.

      Będzin jest obecnie typowym, dużym, przemysłowym miastem, ale ma za sobą długą i bogatą historię. Powstał jako osada przy szlaku handlowym z Krakowa na Śląsk już w XI wieku. Za panowania Bolesława Wstydliwego wzniesiono tu drewniany gród-strażnicę, strzegący przeprawy przez Czarną Przemszę. Obsadzony nieliczną załogą gródek nie oparł się najazdowi Tatarów w 1241 roku, którzy spalili go wraz z osadą, ale strategiczne położenie zameczku spowodowało jego szybkie odbudowanie.

Budowa zamku

Po uzależnieniu Śląska przez Czechy, Będzin stał się miastem granicznym. Król Kazimierz Wielki, umacniając granice Polski, również w Będzinie wzniósł kamienny, gotycki zamek. Powstały na miejscu dawnego grodu zamek składał się z wielu budowli. Najbardziej charakterystyczna z nich to okrągła, wysoka wieża (stołp), zbudowana prawdopodobnie na przełomie XIII/XIV wieku. Posiadająca grube mury i wysoko umieszczone wejście, przykryta stożkowym dachem stanowiła miejsce ostatniej obrony. Jej dolna część była wykorzystywana jako loch głodowy. Obok wolnostojącej wieży znajdowała się druga, niższa, wzniesiona na planie kwadratu z przylegającym do niej budynkiem mieszkalnym. Całość otoczona była podwójnym pierścieniem wysokich murów, biegnących zgodnie z ukształtowaniem terenu. Wjazd na zamek prowadził przez ufortyfikowaną bramę i otoczony murem zamek dolny. Dodatkowym elementem obronnym była otaczająca całe założenie głęboka fosa. Pod koniec XIV wieku mury zamku połączone zostały z fortyfikacjami miejskimi.

Świadek historii

Od początku swego istnienia będziński zamek był świadkiem wielu historycznych wydarzeń i wielokrotnie gościł w swych murach znamienitych gości. W roku 1364 przebywali w nim cesarz niemiecki i król czeski Karol IV. W 1574 roku na zamku zatrzymał się zdążający na koronację Henryk Walezy. Natomiast w roku 1588 Będzin był miejscem podpisania tzw. "paktów będzińskich", w których arcyksiążę austriacki, Maksymilian Habsburg, zrzekał się roszczeń do korony polskiej.

Utrata znaczenia

Wraz z upowszechnieniem się broni palnej na polu walki znaczenie takich budowli obronnych jak będziński zamek zaczyna słabnąć. Zamek, coraz bardziej zaniedbywany, popada w ruinę. Już lustracja urzędników królewskich z roku 1564 mówi, że jest on częściowo opuszczony. W roku 1616 potężny pożar niszczy zamek wraz z częścią miasta. Wprawdzie ówczesny starosta, Andrzej Dembiński, odbudował zamek w dawnym, gotyckim stylu, lecz wnętrzom nadał charakter rezydencji.
      Jak wiele innych zamków również tego nie oszczędził szwedzki "potop" w 1655 r. Częściowo zniszczony, został po roku 1660 odbudowany z przeznaczeniem na siedzibę starosty. Mimo odbudowy już nie odzyskał dawnego znaczenia i zwolna popadł w zapomnienie. Wprawdzie w roku 1683 gościł podążającego z odsieczą pod Wiedeń króla Jana III Sobieskiego, lecz był to ostatni tak znamienity gość.

Jak wykorzystać tę ruinę?

Po rozbiorach Polski zamek został ostatecznie opuszczony. Ponowne zainteresowanie ruinami zamku ma miejsce dopiero na początku XIX i jest związane ze wzrostem znaczenia Będzina jako ważnego ośrodka górniczego. Bank Polski postanowił ulokować w zamku założoną w Kielcach przez Stanisław Staszica Szkołę Akademiczo-Górniczą. W roku 1834 komisarz banku, hr. Edward Raczyński, zlecił odbudowę ruin architektowi, Franciszkowi Marii Lanciemu. Zgodnie z panującą modą do surowej, gotyckiej bryły zamku wprowadzono elementy pseudogotyckiej architektury romantycznej. Między innymi obniżono i zwieńczono krenelażem okrągłą basztę. Po odbudowie zamku zaniechano umieszczenia w nim szkoły górniczej. Przez kilka lat zamek pełnił funkcję domu modlitwy dla ewangelickich górników, a następnie ulokowano w nim szpital. Jednak pod koniec lat czterdziestych XIX wieku ponownie został opuszczony i znów zaczął popadać w ruinę.

XX wiek

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 powstało Towarzystwo Opieki nad Górą Zamkową, którego celem było przywrócenie świetności dawnej gotyckiej warowni. Brak funduszy spowodował, że odbudowa nastąpiła dopiero w latach 1952-56. Wcześniejsze przebudowy nie pozwoliły jednak na pełną gotycką rekonstrukcję zamku. Zaniechano również odbudowy wieży bramnej oraz podwyższenia cylindrycznej wieży.
      Obecnie zamek, mimo pseudogotyckich elementów: krenelażu na murach i wieżach ceglanych, obramowań okien, ślepych strzelnic oraz ostrołukowej arkady, stanowi zwartą bryłę gotyckiej zabudowy. Położony w centrum miasta stał się jego wizytówką i główną atrakcją. W zamkowych wnętrzach funkcjonuje Muzeum Zagłębia z bogatą kolekcją broni i uzbrojenia ochronnego.
      Zamek w Będzinie, pomimo że uznany został za zabytek tylko II klasy, jest jednym z moich ulubionych zamków i zawsze chętnie go odwiedzam.

R. S.