CHĘCINY

Autor tekstu: Robert Szymonek
(opis zamku pochodzi ze strony www.zamkiobronne.pl)

Kiedy miniemy już Sobków, zaczynam wypatrywać trzech charakterystycznych wież zamku w Chęcinach. Roi mi się, że czuwają nad bezpieczeństwem jadących drogą E-7...

      Zamek wzniesiony został na stromym wzgórzu, na przełomie XIII i XIV wieku. Fundatorem zamku był prawdopodobnie Władysław Łokietek, chociaż niektórzy historycy uważają, że wzniósł go na zlecenie króla Wacława II biskup krakowski, Jan Muskata. Pierwsza wzmianka o zamku pochodzi z roku 1306. Jego szybki rozwój spowodował, że około roku 1320 stał się siedzibą kasztelani przeniesionej z Małogoszcza.
      Pierwotny zamek powstał na planie nieregularnego wieloboku, przy wykorzystaniu naturalnych walorów obronnych wzgórza. Dziedziniec otaczały wysokie na 9 metrów mury ze strzelnicami i gankiem dla straży. Wzdłuż północnego muru usytuowany został budynek mieszkalny. Od wschodu i zachodu zamku broniły dwie wysokie cylindryczne wieże o murach dwumetrowej grubości. W razie ataku zachodnia była miejscem ostatniej obrony, natomiast wschodnia wspierała obronę bramy. Wjazd do zamku prowadził przez długi most biegnący nad sztuczną fosą, wsparty na kamiennych filarach.

Średniowieczna warownia ...

W czasach króla Władysława Łokietka zamek był miejscem częstych zjazdów rycerstwa. W obawie przed Krzyżakami stał się również miejscem przechowywania skarbu katedry gnieźnieńskiej. Służył temu wzniesiony obok wieży wschodniej budynek skarbca. Za czasów panowania króla Kazimierza Wielkiego nastąpiła dalsza rozbudowa warowni. Między innymi nadbudowano cegłą obie wieże. Zamek stał się siedzibą starostów grodowych, a Chęciny stolicą powiatu. Dochody starostwa stanowiły uposażenie mieszkającej tu drugiej żony Kazimierza Wielkiego, Adelajdy, a później jego siostry, Elżbiety, matki Ludwika Węgierskiego.

... i więzienie

W czasach Jagiellonów zamek był często wykorzystywany jako więzienie. W lochu przebywali między innymi: osadzony za bunt, przyrodni brat Władysława Jagiełły, Andrzej Wingold oraz wzięty do niewoli pod Grunwaldem Michał Küchmeister von Sternberg, późniejszy wielki mistrz zakonu krzyżackiego. Zamek służył również jako bezpieczne schronienie królewskim rodzinom oraz był uposażeniem wdów królewskich. Na zamku mieszkała królowa Bona, która zgromadziła tu ogromne skarby. Jednocześnie zamek był siedzibą starostów oraz sądu i kancelarii grodzkiej.

Rozbudowa i odbudowa

W XV wieku dokonano rozbudowy zamku. Przez dodanie od strony wschodniej przedbramia wzmocniono budynek bramny, od strony zachodniej natomiast wzniesiono tzw. zamek niższy. Posiadał on duży, otoczony murem dziedziniec z głęboką studnią oraz - usytuowaną w narożniku północno-zachodnim - kwadratową wieżę strażniczą. Jego zabudowę stanowiły budynki gospodarcze. Zamki łączyła brama z brukowaną równią pochyłą. Istniejąca obecnie w murze zachodnim furta została przebita w wieku XVII.
      W połowie XVI wieku warownię strawił duży pożar. Ówczesny starosta, Stanisław Dębiński, około roku 1576 odbudował zamek. Przebudowie uległ główny dom mieszkalny i budynek bramny, a poza tym zostały wzniesione nowe budynki. Dziedziniec zamkowy zyskał późnorenesansowy charakter poprzez dodanie arkadowych krużganków.

Siła złego na jednego

Koniec wieku XVI to początek powolnego spadku znaczenia zamku. Świadczyło o tym między innymi przeniesienie w roku 1588 ksiąg powiatu ziemskiego z zamku do kościoła parafialnego. Wiek XVII to kolejne trudne lata. W 1607 roku, podczas rokoszu Zebrzydowskiego, zamek został zdobyty, ograbiony i poważnie zniszczony. Starosta chęciński, Stanisław Branicki, już w 1610 odbudował zamek, który przetrwał następne pół wieku bez większych "przygód". Kolejne zniszczenia miały miejsce podczas "potopu szwedzkiego" w 1655 roku. Były na tyle poważne, że zamek z trudem oparł się szturmowi oddziałów Rakoczego (dwa lata później), i chociaż książę Siedmiogrodu nie zdobył twierdzy, to jednak uległa ona dalszym poważnym zniszczeniom podczas oblężenia. Ostatecznym ciosem dla zamku było zdobycie go przez Szwedów w roku 1707. Przestał być siedzibą starostów, mieścił jedynie mieszkania urzędników i służby. W tym czasie zamek był otynkowany, a wieże posiadały barokowe hełmy.

Upadek

Pod koniec XVIII zamek jest już niezamieszkały, a po rozbiorach Polski następuje jego szybki upadek. Przeprowadzona przez Austriaków rozbiórka murów doprowadziła do zupełnej ruiny. W roku 1877 przystąpiono do pierwszych prac konserwatorskich, lecz ich efekt był niewielki. Kolejne zniszczenia przyniosły działania wojenne w roku 1915. Na skutek ostrzału artyleryjskiego zniszczeniu uległy górne partie wież.

Zabytek

Po drugiej wojnie światowej, już w 1947 roku, przystąpiono do zabezpieczania ruin. Wyremontowano wieże oraz zabezpieczono nadwątlone mury. Podczas kolejnych prac odgruzowano dolny oraz górny zamek, odsłaniając jego ukryte partie.
      Obecnie zamek udostępniony jest turystom. Dzięki wycięciu drzew na zamkowej górze, jego charakterystyczna sylwetka widoczna jest w promieniu wielu kilometrów. W dobrym stanie zachowały się trzy wieże. Na jednej z nich - wschodniej - urządzono taras widokowy, skąd rozciąga się wspaniała panorama Chęcin i okolic. Zachowały się również częściowo zrekonstruowane mury obwodowe i budynek bramny z arkadowym wejściem usytuowanym poniżej dawnej bramy wjazdowej. Zobaczyć możemy też mury skarbca, pozostałości domu mieszkalnego oraz studni znajdującej się na zamku niższym.

R. S.