"Malowany ptak", czyli zło w każdym z nas...

Autor tekstu: Aleksander Grzegorzek

Malowany ptak, napisany przez Jerzego Kosińskiego w 1965 roku, jest wstrząsającą opowieścią. Nie każdy poradzi sobie z ciężarem bycia zarówno malowanym ptakiem jak i jego oprawcą. Dlaczego? Zapraszam do lektury.

      Ostatnio miałem okazję przeczytać, mało popularną w Polsce, książkę Jerzego Kosińskiego "Malowany ptak". Historia, którą niemal przeżyłem wraz z bohaterem powieści, jest znacznie bardziej wstrząsająca niż jakikolwiek horror. Atmosfera mroku, niespotykany klimat zapomnianych i pogrążonych jakby w odmętach szaleństwa wsi, wciąga i nie pozostawia wobec wydarzeń obojętnym. Z każdą kolejną stroną widzimy świat coraz bardziej okrutny i odarty z oznak cywilizacji.
      Głównym bohaterem jest sześcioletni chłopiec. Na kartach książki śledzimy jego tułaczkę pomiędzy kolejnymi polskimi miejscowościami. Świat widziany oczyma chłopca to rzeczywistość pełna czystego zła, zabobonów i pozornego chrześcijaństwa. Szlak niekończących się wiosek pogrążonych w mentalnym marazmie czy może raczej zawieszonych na granicy światów, pomiędzy postępującą, brutalną nowoczesnością, a rządzącym umysłami wieśniaków i zmuszającym do irracjonalnych wierzeń "średniowieczem". Takie zestawienie daje okazję do rozważań nad naturą człowieka, która - mimo prób okiełznania przez kulturę - zawsze pozostaje niezmienna.
      Historia zaczyna się zaraz po wybuchu II wojny światowej, gdy rodzice chłopaka, z obawy przed Niemcami, umieszczają syna u starszej kobiety w zapadłej wsi. Od początku, z uwagi na cygański lub żydowski (książka nie rozstrzyga tego) wygląd, doświadcza on szeregu upokorzeń i przejawów nietolerancji. Gdy po kilku tygodniach kobieta umiera, a w chacie wybucha pożar, dziecko musi ratować się ucieczką. Młody chłopak włóczy się po kolejnych wioskach, gdzie - zamiast choćby pozornego domu - spotyka przemoc. Jest bity, zmuszany do nadludzkich wysiłków i wykorzystywany seksualnie. Jednak, co najgorsze, tragizm tego świata, przynajmniej na początku, nie jest wypadkową wojny. Wręcz przeciwnie: książka wysuwa tezę, iż jest na odwrót. W chaosie naturalnym zachowaniem człowieka jest zło i antagonistyczna chęć krzywdzenia innych, co może być podwaliną wojen. Ten stan najlepiej oddaje pustelnik Lech, trudniący się łapaniem ptaków. Jest bez pamięci zakochany w miejscowej "wariatce", Ludomile. Gdy ukochana przez kilka tygodni nie pojawia się, gospodarz zabija czas malowaniem na różne kolory wron i wypuszczaniem ich prosto do stada. Ptaki nie rozpoznają dziwnej hybrydy i rozszarpują ją na strzępy. Jest to symboliczne przedstawienie sytuacji chłopca, który jest zamknięty w klatce cywilizacyjnej, wrzucony w bieg wydarzeń bez pytania, a gdziekolwiek się pojawi, przez swoją odmienność poddawany jest torturom.

Irracjonalny zestaw wierzeń...

Bohater nie potrafi odnaleźć sensu swojego cierpienia. Ukojenia szuka w wierze. Podobnie jak każdy z nas najpierw zwraca się z gorliwą modlitwą do Boga. Jednak jego podejście jest tak samo nieświadome jak większości ludzi. Mamy więc do czynienia z bezmyślnym "klepaniem" modlitw i oczekiwaniem na cud. Gdy ta próba okazuje się ślepą uliczką, wyzwala w sobie gwałtowną nienawiść do ludzi, uznając za władcę szatana. Jakby na przekór swej dotychczasowej wierze, przyjmuje mizantropijną postawę, jednak jego chęć krzywdzenia innych nie trwa długo.
      Oprócz wiary, książka brutalnie rozprawia się również z miłością zarówno dwóch osób jak i rodziców do dziecka. Odrzuca miłość wieczną i bezwarunkową, a forsuje postawę zwykłego zbioru powiązań, które można zbudować z każdym. Kobiety i mężczyźni w uczuciach kierują się wyłącznie pożądaniem. Odartym ze wszelkich uczuć, czystym stosunkiem fizycznym, który dla bohatera jest skrajnie obrzydliwy. Dziecko dochodzi do takiego wniosku po kazirodczej zdradzie. Przestaje wierzyć w ludzkość jako społeczeństwo. Na dodatek, gdy po długiej tułaczce wraca do domu, okazuje się, że rodzice "zastąpili" go innym chłopcem.

Ukojenie w nieświadomości, czy utrata wolności?

Chłopiec, który przechodzi niewyobrażalne cierpienie, spokoju zaznaje dopiero w obozie Armii Czerwonej. Rosjanie, oprócz bezpieczeństwa, zapewniają chłopcu pełną indoktrynację. W konsekwencji traci on wiarę w jakąkolwiek formę siły wyższej, wierząc, że jego los jest zależny od niego samego. Z pozoru błahy fakt umysłowego zniewolenia chłopca ma jednak głębszy sens. Bowiem rozważa on kwestie moralnej powinności bycia Polakiem lub przynależności do jakiegokolwiek innego narodu. Nie można wszak winić osoby zaznającej takiego cierpienia, o to, że chce mieć choć namiastkę normalności. I w tym celu przyłącza się do armii, która zniewoliła Polskę.

Dwie płaszczyzny... jeden świat

Światy przedstawione w książce to dwie płaszczyzny. Z jednej strony to wioski przesiąknięte złem w najczystszej postaci. Nieprawdopodobnie brutalne miejsca, pełne wierzeń i zabobonów, które doskonale kontrastują z ortodoksyjną wiarą katolicką, traktowaną bardziej jak marksistowskie opium niż religia. To również paleta wieśniaków, którzy czerpią przyjemność z tortur, ale i nie lepszego miasta, gdzie zaczyna i kończy się wojna. A człowiek momentami znaczy mniej niż pies, standardem są gwałty i zabójstwa.
      Powieści tej nie można ocenić w kategorii dobra czy zła. Jest ona bowiem jak "Odyseja", ponadczasową podróżą, ale nie po fantastycznych krainach, tylko po rzeczywistości lęków i koszmarów ludzi. Zła tak nierzeczywistego, że kłócącego się z naszym poglądem o współczesnym świecie. Po głębszych przemyśleniach uświadamiamy sobie, że każdy z nas jest tym malowanym ptakiem oraz - że choć przez chwilę, choć dla jednej osoby - jest członkiem stada oprawców. Polecam ją tylko ludziom o mocnych nerwach i ze świadomością, że to tylko fikcja literacka. Choć w każdej fikcji jest ziarenko prawdy...

A. G.