Wojna polsko-ruska

Autor tekstu: Aleksander Grzegorzek

Najlepszy czy najbardziej nieudany eksperyment w historii polskiej kinematografii? Żuławski i Masłowska podejmują trudny temat samotności i rodzimej mentalności. Co z tego wyszło? Zapraszam do recenzji.

      To jeden z tych filmów, obok których nie można przejść obojętnie a który wśród krytyków zyskał oceny od "jeden" do "dziesięć". Dawno nie było tak ogromnego zamętu medialnego wokół polskiego filmu, co na pewno cieszy. "Wojna polsko-ruska", zrealizowana przez Xawerego Żuławskiego na podstawie prozy Doroty Masłowskiej, to - w mojej opinii - jeden z najlepszych filmów rodzimej kinematografii, dzieło, które może konkurować z filmami takich mistrzów kina jak Wajda czy Zanussi. Nie jest to produkcja bez wad, ale w Polsce nie ma na tyle silnej konkurencji, żeby móc te niedociągnięcia bezlitośnie wytykać.
      Samo streszczenie fabuły jest trudne, bowiem wydarzenia rozgrywają się na kilku płaszczyznach, które w miarę rozwoju akcji przenikają się wzajemnie. Jednak osią wydarzeń są wybory Miss Blondynki i miłosne perypetie "Silnego". Świat ukazany przez Masłowską to nie centra miast, ale tereny podmiejskie, jakaś dziwna hybryda wsi z miastem, na terenie której panuje - odrzucony przez cywilizację pędu - przestarzały kicz. Festyn organizowany przez lokalnego biznesmena, muzyka disco-polo, mnóstwo piwa, przekleństw oraz rodzimi "gangsterzy - dresi". Polska, którą widzimy, to ojczyzna ludzi obawiających się widoku w lustrze, bojących się prawdy o sobie. Sam tytuł nawiązuje do wymyślonego konfliktu, służącego jako zasłona dymna przed uświadomieniem sobie, że najwyższy czas dorosnąć.
      W tej nieokreślonej teraźniejszości żyje "Silny". Prosty "dres", uporczywie próbujący być twardym gangsterem. Jednak, jak słaby jest naprawdę, okazuje się już na początku filmu, gdy rzuca go dziewczyna. Dochodzi do żałosnej próby odrzucenia kobiet, co przynosi taki skutek, iż jedynym głosem, jakiego słucha, jest pożądanie. Kolejne "przygody" bohatera prowadzą do smutnego wniosku: każda osobowość jest tu iluzją, wytwarzaną przez pragnienie akceptacji. Bohaterowie filmu to postaci zagubione, szukające prawdziwych uczuć, ale skoro nie mogą ich znaleźć - wypełniają pustkę wewnętrzną materiałem zastępczym a gdy i ten się zużywa, wymyślają kolejny. "Silny", mimo kreowania wizerunku "twardziela", jest w rzeczywistości spragniony prawdziwych uczuć Magdy. Nie chce sobie uświadomić, że cały jego związek został oparty na jednostronnej iluzji.
      Z kolei Andżelika popada we wszelkie skrajności: weganizm, satanizm, próby samobójcze. Zatopiona w odmętach hipokryzji i samotności, za wszelką cenę chce być inna. W porzuconym "Silnym" widzi osobę, z którą może porozmawiać, nawiązać więź głębszą niż tylko seksualną. Stara się prowadzić dialog tak, by stworzyć jakkolwiek rozumiany prawdziwy związek. Później podobnie będzie wyglądała jej znajomość z Natalią.
      Nata jest narkomanką, której poszukiwania amfetaminy i "wciąganie" barszczu bawiły całą publiczność. Niestety. Właśnie tak wygląda prawdziwe wyobcowanie uzależnionego, a pod jej "twardą" skorupą kryje się krucha dziewczyna pragnąca zwykłych ludzkich gestów, niemal błagająca o przytulenie. Gdy "Silny" próbuje ją pocałować, "Nata" natychmiast go odrzuca. Oczywiście to tylko kilka osób spośród wielu bohaterów, będących oceanem odizolowania.
      Postaci te są jakby niekompletnym odbiciem duszy, i tożsamości Masłowskiej. One są tak samo zagubione jak pani Dorota, wciśnięte bez pytania w niezrozumiałą rzeczywistość. Grany przez Borysa Szyca bohater jest prawdopodobnie porte-parole Masłowskiej. W domu, gdzie świętością jest niedzielne grillowanie i piwo, a brat to "dres", autorka nigdy nie potrafiła się odnaleźć. Dlatego, z nienawiści do takich ludzi, ucieka w świat iluzji.
      Tematem na osobną pracę byłaby niesamowita gra aktorów, szczególnie Borysa Szyca. Żuławski dobrał idealnie obsadę i zaplanował każda rolę, oddając tożsamość postaci na tyle dokładnie, na ile pozwalała mu długość filmu. Wszystko jest tu dopięte na "ostatni guzik", każdy szczegół pasuje do wizerunku trochę przerysowanych bohaterów. Ogólna wymowa filmu dzięki temu staje się bardziej czytelna. Aktorzy grają fantastycznie, wydaje się, jakby byli obłąkani. Przez cały film towarzyszył mi zachwyt nad ich indywidualnymi umiejętnościami. A szczególne wrażenie robią ostatnie sceny filmu, kiedy to Magda (Roma Gąsiorowska) opowiada o śmierci rodziny "Silnego". Robi to z tak wielkim zaangażowaniem i szaleńczym przekonaniem, że ciarki mogą przebiec po plecach. Dobrze dobrano również oprawę muzyczną. Oprócz koniecznych discopolowych rytmów, kluczowym scenom towarzyszy mroczna, lecz nieprzesadnie odbiegająca od normalności elektronika. Muzyka jest jednak tylko cichym, niewyróżniającym się ani nieprzeszkadzającym, przez co idealnym kompanem.
      Produkcja ta nie ustrzegła się jednak wad. Szczególnie w momencie przenikania się książki, rzeczywistości i snu - fabuła zaczyna trochę utykać. Poszczególne fragmenty zmontowano dość inteligentnie, ale chwila nieuwagi, jeden przeoczony szczegół, i gubimy cały sens końcówki. Mimo wszystko efekt, jak na polskie warunki, jest niewiarygodny. Pod względem technicznym nie oferuje niczego ponad poziom przeciętny, jednak siła przekazu przyćmiewa trochę budżetowe wykonanie. Zrozumienie filmu wymaga skupienia i poświęcenia. Jeżeli dokładnie "wyczytamy" przesłanie, spojrzymy na siebie samych jak na elementy ,niepasujące w układance życia, jak na osoby, które muszą grać kogoś innego, podążać za społeczeństwem, chociaż nikt ich nie pytał, czy chcą w ogóle brać udział w tej rzeczywistości.
      Xawery Żuławski według mnie zrobił film wybitny. Przełożył bardzo trudną prozę Masłowskiej na język obrazu. Niektórzy zarzucają tej produkcji przekleństwa i przerost treści nad formą, ale niestety, właśnie tak wygląda współczesna polska młodzież. Może już bez dresów, jednak ciągle w tej samej intelektualnej nędzy, samotni, bez autorytetów i związków dostarczających prawdziwego uczucia. Zamiast nich karmieni są wszechobecną "kulturą tandetnych podniet".

A. G.