Feminizm a macierzyństwo (część 2 - praktyka)

Autor tekstu: Anna Golus

Czy feminizm jest przeciwny macierzyństwu? Czy feministka może być matką? Stereotypy ukazują nam feministkę palącą staniki i gardzącą niemowlętami. Tymczasem rzeczywistość wygląda nieco inaczej.

      W feministycznych dyskursach dotyczących kwestii macierzyństwa i prokreacji widoczne są dwie tendencje: tendencja afirmująca macierzyństwo jako główną siłę kobiet i przeciwna, degradująca je jako jedną z form patriarchalnej opresji. Poglądy te reprezentują podejście teoretyczne. Warto przyjrzeć się, jak feministyczne postulaty i teorie wyglądają w praktyce, zwłaszcza na specyficznym gruncie polskim.

Tadeusz Boy-Żeleński - największy polski feminista

W Polsce walka o wyzwolenie kobiet od obowiązkowego macierzyństwa rozpoczęła się w latach trzydziestych XX wieku od działalności Tadeusza Boya Żeleńskiego i - między innymi - Ireny Krzywickiej. Medycyna nie dysponowała jeszcze wówczas tak skutecznymi jak dzisiaj środkami antykoncepcyjnymi ani technikami badań prenatalnych, zatem propagowana przez Boya idea "świadomego macierzyństwa" sprowadzała się głównie do uświadamiania, jak stosować dostępne metody antykoncepcji (brano pod uwagę również abstynencję seksualną oraz sterylizację). Przede wszystkim jednak Boy walczył o prawo kobiet do decydowania o własnym życiu. W 1931 roku założył wraz z dr Justyną Budzińską Tylicką pierwszą w Polsce Poradnię Świadomego Macierzyństwa. Wchodzących witał napis: "Tu się ciąży nie przerywa, tylko zapobiega".
      Chociaż w Poradni - jak głosiła informacja umieszczona już przy wejściu - nie wykonywano zabiegów usunięcia ciąży (głównym celem Poradni było bowiem uświadamianie, w jaki sposób można ciąży zapobiegać), jej założyciele walczyli również o prawo do legalnej i bezpiecznej aborcji "ze wskazań społecznych". Boy - jako lekarz i zarazem literat - domagał się m.in. dopuszczalności aborcji w ukazującym się od 1932 roku dodatku do "Wiadomości Literackich" pt. Życie świadome oraz w cyklu felietonów Piekło kobiet i Jak skończyć z piekłem kobiet. Cykl ten, wydany później w formie książki, był częścią kampanii mającej na celu wprowadzenie niekaralności przerywania ciąży z przyczyn społecznych.
      W tym czasie trwały bowiem prace Komisji Kodyfikacyjnej, utworzonej w 1919 roku w celu unifikacji prawa pozaborowego, która miała m.in. rozstrzygnąć, czy zezwolić na przerwanie ciąży ze względów społecznych. Po długiej i burzliwej dyskusji przerywanie ciąży z przyczyn społecznych zostało zakazane. Co ciekawe, prawnicy biorący udział w tej dyskusji byli za, a lekarze - przeciw. Lekarze sprzeciwiali się niekaralności przerywania ciąży, gdyż dopuszczalność aborcji pozbawiłaby ich niemałego źródła dochodu w postaci nielegalnych, płatnych zabiegów. Przegrana w walce o zalegalizowanie aborcji i tym samym umożliwienie kobietom decydowania o własnej rozrodczości nie zniechęciła Boya - pisał dalej, niestety bez rezultatów.

Długo, długo nic...

Aborcja z przyczyn społecznych była legalna jedynie w czasach PRL-u. Dzisiaj stan polskiego ustawodawstwa jest taki sam jak za czasów Boya. Podobna jest również skala tzw. "podziemia aborcyjnego" - na szczęście współczesne metody nielegalnej aborcji nie są tak niebezpieczne jak dawniej. Wzrosła dostępność i - przede wszystkim - skuteczność środków antykoncepcyjnych, a jednak felietony Boya wydają się wciąż aktualne. Nadal bowiem panuje w tej dziedzinie taka sama obłuda - aborcja ze względów społecznych jest zakazana, ale ci sami lekarze, którzy odmawiają wykonania zabiegu ze względu na prawo, wykonują go za pieniądze. Natomiast kobiety, których nie stać na nielegalną aborcję, są zdane tylko na siebie, gdyż prawo to chroni tylko płód, narodzonym dzieckiem ani jego matką nikt już się nie interesuje. Tzw. "becikowe" jako forma pomocy matkom może wzbudzać chyba tylko śmiech lub uśmiech politowania.

Feministyczne organizacje wspierające macierzyństwo

Ciekawe, że również we współczesnej Polsce to właśnie feministki zakładają organizacje wspierające świadome macierzyństwo. Wbrew powszechnej opinii nie walczą zatem jedynie o prawo do aborcji, ale również na przykład o prawo do godnego porodu, a nawet o podjazdy dla wózków! Walczą o prawo wyboru, a kobietom, które wybiorą macierzyństwo, starają się ten wybór i jego konsekwencje ułatwić. Należy wspomnieć przede wszystkim o założonej w 1996 roku fundacji Rodzić po ludzku, której celem jest zagwarantowanie rodzącym jak najlepszych, jak najbardziej intymnych warunków porodu. Drugą wartą wymienienia organizacją jest Fundacja MaMa, założona w 2006 roku przez feministkę Sylwię Chutnik i działająca na rzecz praw matek. Fundacja ta jest organizatorem m.in. kampanii społecznej "O Mamma Mia! Tu wózkiem nie wjadę!" na rzecz przystosowania przestrzeni publicznej do wózków dziecięcych (i inwalidzkich) oraz akcji na rzecz praw pracowniczych "Opowieści Grozy" (przykłady zwalniania matek z pracy). Jedna z najbardziej znanych współczesnych polskich feministek, Kazimiera Szczuka, w jednym z wywiadów stwierdziła: "To też jest feminizm - walka, by poród nie był torturą, żeby kobiety w ciąży nie były poniżane i traktowane jak bezwolne istoty".
      Można zatem stwierdzić, że z jednej strony feminizm przebył długą drogę od negacji macierzyństwa do jego afirmacji, z drugiej zaś nasuwa się stwierdzenie, że - jak zawsze - teoria (feminizmu) niewiele ma wspólnego z praktyką (zwłaszcza w Polsce). Natomiast jeśli chodzi o patriarchat, to nic właściwie nie uległo zmianie - w świetle wciąż dość powszechnych patriarchalnych przekonań kobieta powinna być przede wszystkim żoną i matką.

Źródła:

1. Kazimiera Szczuka, Cenię swoją kobiecość. Rozm. przepr. Mirosława Kuczkowska, "Semestr" 2009, nr 01-02.
2. Joanna Tańska, Zostać matką świadomie, "Przegląd" 2006, nr 43.
3. Strona internetowa - Fundacja mama
4. Strona internetowa - Rodzic po ludzku

A.G.