Feminizm a macierzyństwo (część 1 - teoria)

Autor tekstu: Anna Golus

Stereotypy ukazują feministkę jako babochłopa czy bezdzietną lesbijkę, a słowo "feminizm" kojarzy się automatycznie z aborcją, lesbijstwem, nienawiścią do mężczyzn i niechęcią do dzieci. Jak w przypadku wielu innych stereotypów, rzeczywistość wygląda nieco inaczej.

Macierzyństwo-niewolnictwo

Ruch feministyczny dość długo zwlekał z ustosunkowaniem się do kwestii macierzyństwa. Wynikało to z dwóch przyczyn. Po pierwsze w początkowym okresie (tj. w XVIII i XIX wieku) feminizm koncentrował się na zagwarantowaniu kobietom praw politycznych i ekonomicznych oraz prawa do edukacji. Po drugie głównym zadaniem późniejszego, XX-wiecznego feminizmu stało się zakwestionowanie tradycyjnej roli kobiety, przede wszystkim macierzyństwa jako kwintesencji kobiecości. Dla Simone de Beauvoir, autorki książki Druga płeć, nazywanej "biblią feminizmu", wydanej w 1949 roku (w Polsce dopiero w 1972 roku), macierzyństwo było równoznaczne z niewolnictwem, było najniebezpieczniejszą pułapką dla kobiet, które chcą być wolne.
      Takie poglądy podzielało wiele ówczesnych feministek, traktujących macierzyństwo jako jedną z głównych form patriarchalnej opresji. W czasie, gdy de Beauvoir pisała swe największe dzieło (w latach czterdziestych), medycyna nie dysponowała środkami i technikami, jakie są dostępne teraz, zatem autorka Drugiej płci nie proponowała żadnej alternatywy biologicznego macierzyństwa.

Defekacja dyni i wylęgarniki embrionów

Alternatywę biologicznego macierzyństwa zaproponowały w latach siedemdziesiątych XX wieku feministki radykalno libertariańskie, zdecydowanie przeciwne naturalnej reprodukcji. Sprzeciw ten nierzadko przybierał formy obrzydzenia: jedna z feministek tego nurtu, Shulamith Firestone, nazwała poród "defekacją dyni". W momencie należy podkreślić, że ruch feministyczny składa się z wielu nurtów - bardzo często ogromnie się od siebie różniących.
      Feministki radykalno-libertariańskie postulowały zastąpienie reprodukcji naturalnej przez sztuczną, przy czym brały pod uwagę nie tylko dostępne metody (np. zapłodnienie in vitro), ale również - a może przede wszystkim - potencjalne możliwości medycyny (np. sztuczne łożysko czy specjalne "wylęgarniki" embrionów), dzięki którym prokreacja mogłaby być niezależną dziedziną techniki, niewymagającą bezpośredniego udziału kobiety, a zwłaszcza ciąży i porodu. Według Shulamith Firestone, jednej z głównych przedstawicielek tego nurtu feminizmu, tylko medyczne techniki reprodukcji - polegające na separacji rozwoju płodu od kobiecego ciała i od heteroseksualnego aktu płciowego - mogłyby uwolnić kobietę od przymusu prokreacji oraz umożliwić pełną emancypację kobiet. Bez wątpienia propozycje Firestone nawet współcześnie, a więc wiele lat później, brzmią trochę jak wizje z gatunku science fiction.

Instytucja macierzyństwa

Również w latach siedemdziesiątych powstał radykalno-kulturowy nurt feminizmu. Powstał on z rozłamu radykalnego feminizmu drugiej fali na dwa odłamy: radykalno-libertariański i radykalno-kulturowy. Znamienne, że przyczyną tego rozłamu była właśnie kwestia seksu i prokreacji. W przeciwieństwie do nurtu opisanego wyżej, feministki radykalno-kulturowe były przekonane, że zasadnicze źródło siły kobiet leży w tym, że mają moc dawania nowego życia. Zabrać im tę moc oznacza pozbawienie ich najistotniejszej karty, pozostawienie bez atutów, całkowicie wystawione na władzę mężczyzn. Feministki tego nurtu uważały zatem, że w najlepszym interesie kobiet leży reprodukcja naturalna.
      Spośród feministek radykalno-kulturowych ogromne znaczenie miały (i wciąż mają) poglądy Adrienne Rich. W opublikowanej w 1976 roku książce Zrodzone z kobiety. Macierzyństwo jako doświadczenie i instytucja wprowadziła ona pojęcie "instytucji macierzyństwa". Autorka zaproponowała podział na macierzyństwo instytucjonalne, będące tworem patriarchalnej kultury, oraz takie, jakiego kobiety doświadczają poza kulturą patriarchalną, w intymnej relacji ze swoim dzieckiem. Według niej instytucja macierzyństwa to nie to samo, co rodzenie i wychowywanie dzieci, tak jak instytucja heteroseksualności to nie to samo, co intymność i miłość. Obie "instytucje" tworzą jedynie przepisy i warunki.
      Rich uważała, że w społeczeństwie zdominowanym przez mężczyzn kobiety nie panują same nad swoim macierzyństwem, lecz staje się ono narzędziem kontroli sprawowanej nad nimi przez mężów, lekarzy, ekspertów, polityków itp. Według niej celem ruchu feministycznego powinno być m.in. odzyskanie przez kobiety macierzyństwa jako doświadczenia. Rich zatem, afirmując macierzyństwo jako osobiste doświadczenie, jednocześnie potępia jego instytucjonalizację.

Feminizm afirmujący macierzyństwo

We współczesnym feminizmie istnieje tendencja afirmująca macierzyństwo, nazywana feminizmem afirmatywnym, esencjalistycznym, prorodzinnym, feminizmem nowej kobiecości, postfeminizmem lub neokobiecością. Ten nurt feminizmu zmierza do dowartościowania tego, co uważane jest za "kobiece", a co dotychczas traktowane było jako słabość lub brzemię. Dąży do przywrócenia godności i właściwego wymiaru egzystencjalnego brzemienności, macierzyństwu i wychowywaniu potomstwa. Podkreśla też problem kobiecej tożsamości i jej przemian w przebiegu życia - od pokwitania do menopauzy i starości. "Neokobiecość" przestaje widzieć w fizjologii źródło urazów. Przeciwnie - ustanawia kult kobiety biologicznej, wszystkich aspektów jej cielesności, łącznie z brzemiennością i macierzyństwem.

Afirmacja i degradacja

Te dwa przeciwstawne poglądy na prokreację istnieją - w nieco złagodzonej formie - do dzisiaj. Wciąż bowiem widoczne są w dyskursach feministycznych dwie tendencje: tendencja afirmująca macierzyństwo jako główną siłę kobiet i przeciwna, degradująca je jako jedną z form patriarchalnej opresji.

Źródła:

1. Rosemarie Tong, Myśl feministyczna. Wprowadzenie, Warszawa 2002.

A.G.