Historia szkolnictwa w Polsce

Autor tekstu: Barbara Włodarczyk

      We wczesnym średniowieczu instytucjami kształcącymi młodzież wyłącznie męską były szkoły organizowane przez instytucje kościelne. W latach 1215-1364 działało w Polsce 13 szkół katedralnych oraz 14 kolegiackich (działających przy kolegiatach) i liczne szkoły parafialne. Chociaż wciąż pokutuje wyobrażenie średniowiecza jako epoki upadku, ciemnoty i zacofania, to muszę zaznaczyć, że jest to wyobrażenie z gruntu błędne. Średniowiecze było również okresem rozwoju nauki i szkolnictwa, a szkoły parafialne powstawały nawet na wsiach. Co ciekawe, biskupi nawoływali, aby w szkołach zatrudniać nauczycieli mówiących po polsku, z czego prosty wniosek, że szkolnictwo, przynajmniej to na poziomie podstawowym, prowadzone było w ojczystym języku. Oczywiście uczono łaciny, bo bez niej, jak bez angielskiego dzisiaj, ani rusz.
      Najstarszy i najlepszy w Polsce uniwersytet został założony w Krakowie w 1364 roku przez Kazimierza Wielkiego, ostatniego władcę z dynastii Piastów. Rodzi się pytanie: dlaczego w takim razie nazwa uczelni brzmi Uniwersytet Jagielloński? Nazwę tę nadano dopiero w XIX wieku, dla podkreślenia związku Uniwersytetu z dynastią Jagiellonów. Po śmierci Kazimierza Wielkiego Akademia Krakowska upadła, a ponownie została powołana do życia w 1400 roku, przede wszystkim dzięki zabiegom królowej Jadwigi, małżonki Władysława Jagiełły. Królowa wszystkie swoje klejnoty zapisała w testamencie uczelni. Uniwersytet Jagielloński był pierwszym uniwersytetem w Europie posiadającym samodzielne katedry matematyki i astronomii. Tutaj studiował Mikołaj Kopernik, a nieco później - Jan Kochanowski. Trudno by było wymienić wszystkich wybitnych profesorów i studentów Uniwersytetu. Wszak Alma Mater działa już ponad sześć wieków.
      Rozwój nauki polskiej został dość gwałtownie zahamowany w XVII i XVIII wieku. Złożyło się na to wiele przyczyn: w szkołach prowadzonych przez zakon jezuitów uczono głównie gramatyki i retoryki - szlachcic musiał umieć przemawiać! i to ozdobnie! Poza tym wiek XVII to na ziemiach polskich wiek wojen; nieudolnych rządów Sasów; kryzysu władzy i upadku gospodarczego. Trzeba było niemal stu lat, aby zacząć wprowadzać szerokie reformy gospodarcze, społeczne i polityczne. Szok, jakim dla wielu był pierwszy rozbiór kraju (1772), zintensyfikował reformowanie państwa. A kiedy jeszcze w 1773 roku papież Klemens XIV rozwiązał zakon jezuitów, Polska stanęła przed zadaniem zadbania o wykształcenie swoich obywateli. Reformatorom przyświecało zdanie zaczerpnięte z dzieła renesansowego pisarza politycznego, Andrzeja Frycza Modrzewskiego, "O poprawie Rzeczypospolitej"; zdanie aż nazbyt dobrze znane i współczesnym: "Takie będą Rzeczypospolite jakie ich młodzieży chowanie". 14 października 1773 roku na wniosek króla Stanisława Augusta Poniatowskiego Sejm Rozbiorowy powołał do życia Komisję nad Edukacją Młodzi Szlacheckiej Dozór Mającą, czyli Komisję Edukacji Narodowej - pierwsze w Europie Ministerstwo Oświaty.
      Reformy wprowadzone prze KEN na wiele stuleci ustaliły sposób kształcenia młodzieży. Do dziś uczymy się przedmiotów takich jak: język polski, fizyka, matematyka, chemia, historia, wychowanie fizyczne. Powołane przez Komisję Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych dokonało tytanicznej pracy: wprowadziło polską terminologię z takich dziedzin wiedzy jak fizyka czy chemia. Nauka odbywała się w języku polskim.
      Kiedy w 1795 roku, po trzecim rozbiorze, Polska zniknęła z mapy Europy, szkolnictwo przeszło w ręce zaborców. Wtedy głównym zadaniem szkoły stało się wynarodowienie Polaków. Najłatwiej było uderzyć w dzieci i młodzież.
      W krótkim okresie niepodległości (1918 - 1939) nauczanie stanęło na bardzo wysokim poziomie a zdać maturę było znacznie trudniej niż dzisiaj. Okres II wojny światowej to czas tajnego nauczania, aresztowań nauczycieli i uczniów, intensywnego niszczenia inteligencji polskiej.
      A jak jest współcześnie? W ciągu ostatniego półwiecza szkolnictwo polskie raz po raz było wstrząsane mniej lub bardziej udanymi reformami. Najgorsze "recenzje" w społeczeństwie ma ostatnia reforma, w wyniku której wprowadzono sześcioletnią szkołę podstawową, trzyletnie gimnazjum i liceum. Nauczyciele i wykładowcy akademiccy odnotowują drastyczny spadek poziomu nauczania, bylejakość, ogromne braki uczniów i studentów. Młodzież skarży się na nadmiar nauki, przeżywa załamania nerwowe, albo... lekceważy szkołę, wychodząc z założenia, że i tak sobie nie poradzi.
      "Takie będą Rzeczypospolite jakie ich młodzieży chowanie" - to zdanie wciąż aktualne, tyle że nie respektowane przez obecne Ministerstwo Edukacji Narodowej.

B. W.