Sztuka filmowa - Sztuka teatralna

- dlaczego sztuka filmowa coraz skuteczniej wypiera teatralną?

Autor tekstu: Edyta Walicka

Do kina czy do teatru? Jak często zadajemy sobie to pytanie? Na ogół pytamy raczej, na co do kina? Czy sztuka teatralna rzeczywiście ucierpiała wskutek ekspansji kina, a może coś zyskała?

Teatr tylko dla elit?

Teatr jako sztuka elitarna to w zasadzie wymysł XX wieku. Wszystkiemu "winien" przemysł filmowy. W 1895 roku bracia Lumi?re opatentowali kinematograf. Od tej chwili wszystko już szło "jak z płatka". Początki oczywiście nie należały do najłatwiejszych. Pierwsze filmy to obrazy zaledwie kilkuminutowe. Wielu fascynatów kina zaprzepaszczało całe majątki, by móc przelewać swoje wizje na taśmy filmowe. Pomimo utrudnień technicznych i finansowych przemysł filmowy rozwijał się zaskakująco szybko w porównaniu do innych dziedzin sztuki. Kino było dla zwykłych ludzi cudownym wynalazkiem, niemalże magicznym. Gdy pociąg z filmu Lumiere'ów wjeżdżał na stację, oglądający podobno zaczęli uciekać sprzed ekranu. Gdy po raz pierwszy posłużono się tzw. planem amerykańskim (czyli postać pokazana mniej więcej od kolan w górę), część widowni oburzała się i przerażała, sądząc, że aktorzy naprawdę nie mają nóg! Takie były początki. Laik patrzał na wyświetlane obrazy jak na czarną magię. Z czasem zaczęto się jednak przyzwyczajać do tej rozrywki.
      Kino opowiadało historie równie dobrze jak do tej pory teatr. To właśnie ciekawe historie przyciągają widzów. Na scenie czy przed kamerą po prostu coś musi się dziać. "Dzianie się" było istotą teatru od samych jego początków. Teatr nie był rozrywką dla wybrańców, miał bawić, a czasem uczyć tłumy. Niezależnie od tego jaką funkcję spełniał, był przeznaczony dla szerokiego grona odbiorców. Gdy na początku XX wieku funkcję masowej rozrywki zaczął przejmować film, teatr powoli zmieniał swoje oblicze. Utrzymanie kina było znaczenie łatwiejsze niż finansowanie zespołu teatralnego. Z tego względu kino stało się tańszą i co za tym idzie, bardziej atrakcyjną rozrywką.

Kto do kina, kto do teatru?

Im bardziej kino stawało się masowe, tym bardziej teatr się wysubtelniał. Z sal teatralnych stopniowo znikała "niewyrobiona" widownia. Wybierała na ogół tańszą rozrywkę. Teatr miał poważną konkurencję. Na widowiska sceniczne zaczęli przychodzić głównie miłośnicy. Nie byli to już zwykli "pochłaniacze wrażeń", lecz publika, pragnąca obcować z żywą sztuką, zobaczyć wykonanie sceniczne swoich ulubionych klasyków. Oczywiście wśród prawdziwych znawców nie brakowało z pewnością snobów, chodzących do teatru, by się po prostu "pokazać". Tak zaczął się rodzić mit teatru dla elit. Zmiany, jakie zachodziły na widowni, nie mogły nie wpłynąć na repertuar. Dyrektorzy teatrów musieli, i muszą do dziś, dwoić się i troić, by z jednej strony zaspokoić apetyty prawdziwych miłośników, a z drugiej przyciągnąć przeciętnego widza. Stąd w repertuarach większości teatrów obok Szekspira znajdziemy kilka niewybrednych fars. Teatr to w istocie po prostu rodzaj przedsiębiorstwa, które musi na siebie zarabiać. Nie można zniechęcać przeciętnych Kowalskich trudnym repertuarem - każdy sprzedany bilet to szansa na dłuższy żywot danego teatru. Skoro kino proponuje coś dla każdego, teatr także musi się dostosować.
      Niestety, w świadomości społecznej od czasu narodzenia się mitu o teatrze dla elit powstał rodzaj bariery. "Teatr? To nie dla mnie" - myśli wielu, choć jednym doświadczeniem teatralnym jest mgliste wspomnienie z podstawówki. To trochę jak grymaszenie dzieci przy obiedzie:"Nie lubię brokułów, bo nie!". Dawno temu ktoś nam powiedział, że teatr jest tylko dla znawców, dla bogaczy... i w dodatku trzeba się ładnie ubrać. Śmieszne? A jednak wielu tak właśnie myśli. Społeczeństwo podzieliło się zatem na tych, którzy chodzą do teatru i tych, którzy się dziwią, że ktoś w ogóle chodzi.

Wzajemne inspiracje

Część "podstawówkowych teatromanów" zdziwiłaby się zapewne, że dziś spektakl to nie tylko zagrany "po bożemu" nudny dramacik. Sztuka teatralna nie jest ślepa na osiągnięcia techniczne i rozwój kinematografii. Tak jak film żywi się dramatem, tak teatr korzysta z kina. Nie jedna sztuka powstała na bazie scenariusza filmowego. Nowoczesne technologie ubarwiają spektakle. Reżyserzy teatralni coraz częściej wplatają w swoje widowiska fragmenty filmów i projekcji multimedialnych. Odrębny przypadek stanowią teatry telewizyjne, gdzie gama możliwości reżyserskich jest w zasadzie nieograniczona. Kino od początku swego istnienia bazowało na osiągnięciach teatralnych poprzednich epok. Jednak ogromne możliwości techniczne kina otwarły przed nim znacznie szersze perspektywy niż przed sztuką teatralną.

Pokusy kina

Na ekranie można pokazać absolutnie wszystko! Kosmos, głębia oceanu, wyprawa do wnętrza ziemi - dla przeciętnego filmowca z dobrym sprzętem to żaden problem. Ten cudowny świat jest na wyciągnięcie ręki. Iluzja jest tak rzeczywista, że nie musimy nawet wysilać swojej wyobraźni. Jeśli George Lucas pokazuje nam statek kosmiczny, to faktycznie przez chwilę jesteśmy na najprawdziwszym statku kosmicznym! Magia kina działa z mocą, z której na co dzień nie zdajemy sobie sprawy. W naszym świecie wszystko dzieje się szybko - migające reklamy w telewizji, radiu, Internecie, kolorowe billboardy przy drogach - krok po kroku wchodzimy w świat obrazów. Rozleniwiamy się, przyzwyczajamy do zmieniających się obrazów. Kino podaje nam wszystko na złotej tacy (zwłaszcza kino komercyjne). Oko kamery wskazuje co jest ważne, a co można pominąć. W teatrze spora część reżyserii należy do widza.

E. W.