Odwieczny szkolny paradoks - szacunek dla nauczycieli

Autor tekstu: Aleksander Grzegorzek

Uczą i wychowują nas. Co najmniej do pełnoletniości towarzyszą nam przy porażkach i sukcesach. Można ich kochać albo nienawidzić, ale na pewno nie przejdziesz obok nich obojętnie... Kim są tak ważne dla nas osoby i jaki jest nasz stosunek do nich?

      Zawód nauczyciela to swoisty paradoks. Z jednej strony jest to ciężka i niezmiernie ważna praca, jednocześnie nieszanowana przez uczniów. Zawód ten wymaga ogromnej cierpliwości, umiejętności komunikacyjnych. Niestety, często pedagogami zostają ludzie z przypadku. Osoby, którym w życiu nie ułożyło się tak, jak by tego chcieli. Początkowo dostają niecałe tysiąc złoty za kilkadziesiąt godzin walki z dziećmi lub nastolatkami. Jeżeli nauczyciel nie może poradzić sobie z klasą, to w obiegowej opinii jest to wyłącznie jego winą. W zamian za trud włożony w wychowywanie uczniów, rzadko można otrzymać coś więcej niż kpinę. A szczere podziękowania od podopiecznych, nie licząc wyjątków, to tylko miraż. Co gorsza, młodzież czuje się w szkołach bezkarnie. Nie zależy im na ocenach i dobrej opinii. Popisują się przed kolegami, jednocześnie mając wsparcie nieświadomych, zapracowanych rodziców, którzy niejako zrzucają obowiązek wychowywania dzieci na szkołę.

Codzienna walka z frustracją

W takim środowisku rodzi się frustracja. Zamiast zaangażowania jest niechęć do pracy. Obowiązek uczenia wykonywany jest machinalnie, całkowicie zgodnie z programem nauczania. Wszystkie dni wyglądają tak samo, a więc i obowiązki wykonywane są odruchowo. Sztywne, nieciekawe prowadzone lekcje, zniechęcają uczniów do podejmowania własnych inicjatyw. Nie idą oni w stronę uczynienia świata wokół siebie ciekawszym, a znudzeni, jeszcze bardziej dopiekają swoim nauczycielom. W atmosferze napięcia i kłótni nie ma mowy o współpracy oraz indywidualnym podejściu do młodych ludzi. Dobry kontakt z uczniami jest konieczny, bez niego trudno o wytężoną i efektywną pracę. A słabe wyniki w nauce prowokują u rodziców pretensję do dzieci i nauczycieli, co tylko pogłębia niezadowolenie obu stron. Wychowawcy czują się niedocenieni, uczniowie skrzywdzeni.

Codzienna walka z systemem

Kiedy nauczycielem zostaje osoba z powołana, człowiek, być może nawet marzący o takim zawodzie, dla którego uczenie jest ciekawym wyzwaniem, na początku tryska zapałem. Jednak początkujący dydaktycy natrafiają na dwie strony oporu: z jednej strony opór stawiają uczniowie, z drugiej - system nauczania. Oparty na dość utartych i schematycznych lekcjach nie wyzwala w uczniach zainteresowań, nie rozwija ich talentów. System przegrywa w wyścigu o uwagę uczniów, którzy chcą poznać świat z bliska. Obecnie analizowanie mało ciekawych, wydumanych patriotycznie książek, sukcesywne zapamiętywanie dat z historii, czy brak zajęć praktycznych z chemii i biologii - zabija zapał do pracy. Te czynniki sprawiają, że młodzież naukę traktuje jak przykry obowiązek, a nie ciekawe wyzwanie. Kolejny raz, z nudów lub niezadowolenia, zamiast współpracować, walczą z nauczycielem na lekcji. Osoby bez doświadczenia nie radzą sobie z młodzieżą, a do tego nie mają wielkich szans na rozwijanie własnych pomysłów, bowiem spotykają się z oporem ze strony dyrekcji. Władze szkół nie tylko wtrącają się w sposób pracy nauczyciela, ale i w jej efekty. Jeżeli nauczyciel nie chce "przepuścić" ucznia do następnej klasy, wtrąca się dyrektor, który za uczniów dostaje pieniądze z gminy lub po prostu nie chce organizować poprawek. Naciąganie ocen, co jest częstą praktyką w szkołach, daje uczniom iluzję nietykalności. Młodzi nauczyciele, zamknięci w błędnym kole, szybko "wypalają się".

Codzienna walka ze społeczeństwem

Zawód ten krytykowany jest również w kręgach tzw. "wiejskich filozofów". Ludzi, którzy z nauczaniem nie mają nic wspólnego. A wskutek skrywanych urazów, bądź własnych niepowodzeń, atakują całe środowisko nauczycielskie, nie wiedząc, jaki ogrom pracy trzeba włożyć w nauczanie w szkołach. To nie tylko siedem godzin lekcyjnych, ale siedzenie po nocach, sprawdzanie prac, matur, wypracowań. Jeżeli do tego wszystkiego dochodzi wychowawstwo klasy, nauczyciel "zyskuje" mnóstwo niepłatnych nadgodzin, zmarnowanych wieczorów, za które nikt mu nie podziękuję. Niestety, Polacy są narodem bardzo zawistnym i uważają, że wszyscy mają lepiej niż oni. A szczególnie dobrze mają nauczyciele. Ta swoista frustracja przelewa się na uczniów, ale widoczna jest również na zebraniach szkolnych. Opiekunowie mają pretensje o słabe wyniki syna, a wracając do domu krzyczą na dziecko. Z upływem roku dziecko ze strachu nie mówi o zebraniach, a na lekcjach odgrywa się na nauczycielach. Brak kontaktu między członkami rodziny również przekłada się na postawę ucznia w szkole. Jeżeli rodzic nie potrafi znaleźć godziny w miesiącu dla własnego dziecka, po pewnym czasie nauczycielowi też przestaje zależeć.

Codzienna walka z samym sobą

Brak szacunku powstaje również z winy samych nauczycieli, którzy nie potrafią lub nie chcą komunikować się z uczniami. Narzucanie swojej woli prowadzi do oporu, który często gości w naszych szkołach. Sam miałem wątpliwą przyjemność pracować z nauczycielem, którego metody i poziom relacji z uczniami ocierał się wręcz o socjopatię. Tak to jest z polską mentalnością, że "nic na siłę". Nie złamał nas komunizm i nazizm, więc i nie zaprowadzą z nami porządku nauczyciele. Szacunek można osiągnąć tylko przez indywidualną pracę z każdym i dialog z ogółem. W tym zawodzie decydującą rolę odgrywa umiejętność komunikacji. Brak odpowiedniego przygotowania nauczyciele nadrabiają krzykiem, co niestety nie jest skuteczną metodą. Jeżeli nauczyciel nie umie dla uczniów poświęcić całego siebie, nic z nimi nie wskóra.
      W Polsce szacunku do zawodu nauczyciela praktycznie nie ma. Nietypowo sytuacja przedstawia się w odniesieniu do wykładowców akademickich. Uznawani są oni za nieomylnych, a ich stosunek do studentów jest niezwykle powierzchowny. Paradoksalnie, to właśnie oni zyskali sobie dużo większy respekt. Studenci wiedzą, że dyskusja z nimi nie ma sensu, a ich rolą jest przekazanie wiedzy. Właśnie dzięki temu, że studenci to grupa, która chce się uczyć, wykładowcy mają łatwiejszą pracę. W szkołach (szczególnie gimnazjum, a nawet liceum) nauczyciele traktowani są, jakby nie mieli żadnych praw. A uczniowie uważają, że nie mają żadnych obowiązków. Ogromna presja dotycząca wyników osiąganych przez uczniów i wszechobecne przymykanie oczu na ich wyczyny na pewno nie pomagają podnieść statusu nauczyciela w dzisiejszych czasach. Sądząc po ostatnich wynikach egzaminów i ogólnej ocenie szkolnictwa polskiego nie ma wątpliwości, co do potrzeby reformy edukacyjnej.

A. G.