EMO - interkultura komercyjna

Autor tekstu: Paweł F. Majka

Próba analizy nowego zjawiska, jakim jest wśród młodzieży ruch EMO. Krótka jego charakterystyka i odniesienie do zjawisk natury sub- i kontr- kulturowych.

      Wyobraźmy sobie, że kultura w ogóle, jako pewien abstrakt, jest skończoną całością. I - jeśli godzimy się na to w ramach pewnego eksperymentu - spojrzymy na kulturę jako constans, niezmienną (ewoluującą, jednak wciąż w tym samym kierunku) i trwałą wartość, wzór, schemat, może model zachowań warunkujących czy stanowiących społeczeństwo, to czym i gdzie, w świetle wcześniejszych słów, będą zjawiska sub- i kontrkulturowe? Czy należy myśleć o nich w kategoriach kulturowego defektu, błędu/pomyłki, dającego się statystycznie wytłumaczyć odchylenia od "normy"? Ciała obcego w społeczno-kulturowym krwioobiegu, które z czasem zwyczajnie zrośnie się i wtopi w główny nurt, stając się anegdotą? Założenia tego typu nasuwają postrzeganie zjawisk kontr- i subkulturowych jako integralnych części kultury, fundamentu czy - zwyczajnie - skończonego kształtu. Z tego kształtu się rodzą, w nim i przez niego umierają, stwarzając wrażenie radosnego folkloru.
      Jednak czy rzeczywiście? Gdyby spojrzeć na kontrkulturę (kontr- oznacza przeciwieństwo, przeciwstawienie tego, co wyraża druga część wyrazu; zachowanie wyrażające sprzeciw wobec czyichś zachowań; klisza drukarska odwracająca układ barw białych i czarnych na odbitce¹) jako na pomniejszony model rewolucji, która jest zasadniczą, gwałtowną zmianą w jakiejś dziedzinie; najwyższą formą walki klas, społeczeństw, ustrojów, przejawiającą się w obaleniu dotychczasowego ładu i ustaleniu nowego; rewolucja kulturalna, ideologiczna, etc.², to trudno przystać na jednakowy z "powszechną kulturą" model jej postrzegania. Stojąc w opozycji, ruchy kontrkulturowe siłą rzeczy wyłamują się z tego, z czego - można się na to zgodzić - wyrosły. Akcja wywołuje reakcję, negacja służy powstaniu rzeczy względnie nowej. I - przyznaję - kwestią sporną mogą być skale zjawisk, ich złożoność i zależności, jednak nie to stanowi istotę tego tekstu.
      Subkulturę, wspomnianą wyżej kategorię socjologiczną,Mały Słownik Subkultur Młodzieżowych definiuje jako względnie spójną grupę społeczną, pozostającą na marginesie dominujących w danym systemie tendencji życia społecznego, wyrażającą swoją odrębność poprzez zanegowanie lub podważenie utrwalonych i powszechnie akceptowanych wzorów kultury³. Ciekawy opis omawianego zjawiska prezentuje również Słownik Wyrazów Obcych, którego fragment pozwolę sobie tutaj przytoczyć: subkultura - socjol. wytworzona w obrębie jakiejś kultury różniąca się od niej podkultura, zwł. pielęgnująca te właśnie elementy kulturowe, jakie uważane są (jeszcze) przez większość za mniej wartościowe, poślednie; sub- pierwszy człon wyrazów złożonych oznaczający podleganie czemu, zależność od czego⁴. Z wyżej zaprezentowanych definicji jasno wynika, że subkultura jest kategorią zdecydowanie bardziej należącą do, zależną, w pewnym sensie integralną z kulturą powszechnie akceptowaną i praktykowaną (o ile kulturę można praktykować). Gdyby użyć tutaj słownictwa plastycznego, subkultura byłaby odcieniem barwy istniejącej i uznawanej za naszą tu i teraz, kontrkultura zaś jawiłaby się jako kontrast, kolor leżący po przeciwległej stronie palety.
      Rozróżnienie to, będące zarazem przydługim wstępem, wprowadziłem celem próby naszkicowania granicy, pewnego zróżnicowania zjawisk, które w gruncie rzeczy postrzega się - na co dzień, nie zagłębiając się w szczegóły, choć mając niejasną świadomość ich odrębności - jak jedno. I w tym miejscu, na bazie tego "pęknięcia", postaram się ulokować grupę, która bez chwili zastanowienia zaliczana jest do kręgu subkultur młodzieżowych, o ile nie odmiany kontrkultury, co dodatkowo komplikować może całą kwestię. Mowa tu o tzw. EMO, zjawisku względnie nowym w inwentarzu kulturowych odłamów.
      EMO (lub emocore) jest skrótowym wyrażeniem od "emotional hardcore", będącego podgatunkiem muzyki zwanej hardcore, umiejscawianym gdzieś w połowie lat 80. Głównymi twórcami EMO-dźwieków były zespoły wyznające zasadę DIY (do it yourself - zrób to sam), chcące uwolnić się od tradycyjnych standardów hardcore'u (era Minor Threat), rozpoczynające serię eksperymentów i przyczyniające się do powstania wielu nowych grup. Etymologicznie, korzeni tego ruchu doszukać się można w angielskim słowie emotional, które oznacza kogoś wrażliwego, emocjonalnego, czułego i skłonnego do egzaltacji. W taki też sposób zachowywali się na scenie muzycy, żeby wymienić tutaj chociażby Rites of Spring, uznawanych za pierwszy zespół EMO. Najbardziej charakterystyczne cechy omawianego gatunku to: występujące w jednym utworze, często chaotyczne przejścia od muzyki głośnej i szybkiej do delikatnej, spokojnej; dynamizm, pauzy melodyczne, krzyki, wrzaski, wybuchowe wściekłe/abstrakcyjne/introspektywne teksty, energiczne występy na żywo. Wspomniana wcześniej idea DIY oznaczała m.in. tworzenie i promocję muzyki bez wsparcia dużej komercyjnej wytwórni, co wiązało się z mało spektakularnymi wynikami sprzedaży płyt, wydawanych na tzw. winylach. Pierwsze (prawdziwe) EMO niedostępne było w telewizji czy radiu, pozostając w muzycznym podziemiu. I zdecydowanie nie był to kulturowy main stream, raczej coś obok, pod, poza. Idźmy jednak dalej.
      Jak to bywa w przypadku zjawisk nowych, przełomowych na swój sposób, i tym razem w ślad za prekursorami omawianego stylu ruszyły rzesze naśladowców, tworząc cały szereg stylów pochodnych. W jakiś czas potem przyszedł kres radosnemu "emowaniu", aż - w kulturowym świecie nic przecież nie ginie - do momentu pojawienia się tzw. "Drugiej Fali Emo", wzbogaconej w stosunku do poprzedniczki o wpływy muzyki post-punkowej oraz indie rock.
      I tutaj zaczyna się najciekawsze: około roku 2000 reklama/media wykreowały nowe znaczenie i nowy model EMO (powiedzmy, że to "Trzecia Fala Emo"), zupełnie niezwiązany z muzyką i ruchem lat 80., o których mowa była wcześniej. Powstał sztuczny twór, sprzedawany jak zwykły towar - bułki, szampon albo samochody - dla nastolatków z tzw. dobrych domów, chcących posmakować alternatywnego i awangardowego w ich odczuciu życia. EMO LIFESTYLE to określenie zespołu cech, którymi każdy EMO winien się odznaczać. Obok charakterystycznego ubioru (obcisłe, czarne spodnie; koszulki z motywami trupich czaszek, fabrycznie niszczone trampki; dodatki w kolorze różowym), fryzury (czarne włosy z grzywką opadającą na twarz, przycięte w specyficzny sposób, często z kolorowymi pasemkami), nieodzownego piercingu (zwłaszcza w wargach, języku i uszach), przez muzykę (określaną jako popcore, emopop, fake screamo), aż po filigranową budowę ciała (sic!) i specyficzne zachowanie.
      W sferze behawioralnej EMO wykazuje się przerysowaną wrażliwością, egzaltacją, skłonnościami do płaczu i samookaleczania. Rozmowy prowadzone wewnątrz grupy ogniskują się wokół jałowych w gruncie rzeczy lamentów, czy to dotyczących niezrozumienia przez świat, czy też żali związanych z przeżyciami wewnętrznymi jednostki, które są zasadniczo identyczne dla wszystkich członków grupy. Teatralizacja, sztuczność i smutna maskarada. Zakłada się, że "ludźmi EMO" nie kieruje żadna nadrzędna idea; niczego nie pragną (podobno chodzi o spokój i alienację, szukaną najczęściej w zatłoczonych centrach miast), z niczym ani o nic nie walczą. Brak tu nawet odwiecznej cechy nonkonformistycznej młodzieży - buntu, zwykłego "buntu dla zasady". Jedyne, co można by podciągnąć pod wątpliwą wartość, jest potrzeba oryginalności, która nie broni się jednak wcale w tym homofonicznym środowisku.
      Zasygnalizowałem wcześniej, że EMO jest zjawiskiem promowanym i sprzedawanym jak produkt materialny. Pozwolę sobie przy okazji zauważyć, że nigdy wcześniej (może tylko na początku lat 90. podobna rzecz się działa z ruchem zwanym skate, jednak nie na taką skalę) nastolatków z całego świata nie ogarnęła taka gorączka na styl, sposób bycia i muzykę chcącą być alternatywną, co samo w sobie jest już paradoksem. Stąd problem, w jaki sposób i w którym miejscu kulturowej mapki, którą starałem się naszkicować na początku pracy, umieścić EMO. Skłonny byłbym twierdzić, że zjawisko to nie mieści się w dotychczasowych kategoriach, jeśli chodzi o młodzieżowe ruchy kulturowe, dlatego też proponuję nową - interkultura komercyjna (ew. konsumpcyjna). Inter (łac.)- między, wśród-, współ-⁵ ponieważ w żaden sposób nie kłóci się, nie jest antagonistyczna wobec powszechnej kultury, wprost z niej wyrasta, szczególnie ze zjawisk kultury komercyjnej i masowej, czyli sprzedawanej i sprzedajnej. Handluje się gadżetami, ubiorem, ale - co zastanawiające i w pewien sposób smutne - także tożsamością. Żadna ze znanych mi wcześniejszych subkultur nie była tak łatwo dostępna ani - niestety - pozbawiona sensu. Gdyby porównać EMO do undergroundowych ruchów PUNK, hermetycznych GOTHIC, czy nawet tak wielobarwnych jak SKATE, które rodziły się samoistnie z buntu, fascynacji muzyką, pewnymi kręgami kulturowej (w tym również filozoficznej, literackiej) aktywności, EMO wypada blado niczym wyprzedaż w supermarkecie - przepraszam za ten kolokwializm.
      Reasumując, interkultura EMO (pozwolę sobie bezwstydnie używać tego określenia) jest zjawiskiem względnie nowym na kulturowym horyzoncie. Zgadzamy się oczywiście, że - na potrzeby systematyzacji - można zaliczyć ją do grup potocznie zwanych sub- czy kontrkulturowymi. Niemniej jednak uważam, że warto przyjrzeć się temu i jemu podobnym zjawiskom nieco uważniej, dajmy na to z perspektywy antropologicznej, bowiem okazać się może, że jedyne miejsca, które bronić winny się przed konsumpcyjnym i masowym zalewem nowej kultury, staną się jej integralną częścią i narzędziem.

BIBLIOGRAFIA

1. Filipiak M., Od subkultury do kultury alternatywnej: wprowadzenie do subkultur młodzieżowych, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 1999.
2. Pęczak M., Mały słownik subkultur młodzieżowych, Wydawnictwo Naukowe Semper, 1995.
3. Spontaniczna kultura młodzieżowa: wybrane zjawiska, pod red. J. Wertensteina-Żuławskiego, M.Pęczaka, Wiedza o Kulturze, Wrocław 1991.
4. Słownik wyrazów obcych, pod red. S. Skorupki, PWN, Warszawa 1969.
5. Mały Słownik Języka Polskiego, pod red. S. Skorupki, PWN, Warszawa 1969.
6. Strona internetowa - ezinearticles.com 08.06.2009r.

P. F M.