Drogocenne lustra i magiczne zwierciadła

Autor tekstu: Anna Golus

Dlaczego stłuczenie lusterka przynosi siedem lat nieszczęścia? Dlaczego w domu osoby zmarłej zasłania się wszystkie lustra? Dlaczego to właśnie zwierciadło pełni magiczną rolę w tak wielu baśniach i legendach?

Pierwsze, drogocenne lustra

Pierwsze lustra produkowano już w VII wieku p.n.e. w Chinach, w V wieku p.n.e. w Grecji, Etrurii i Rzymie, III tysiącleciu p.n.e. w Egipcie i Mezopotamii. Zazwyczaj były one bardzo bogato zdobione dekoracją rytą lub rzeźbioną - zwłaszcza lustra etruskie słynęły jako dzieła sztuki. Pierwsze lustra wykonywane były z polerowanego brązu, srebra albo miedzi. Zwykle były one niewielkie, okrągłe, z rączką lub stojące na postumencie.
      Jakość obrazu powstającego w starożytnych zwierciadłach była znacznie niższa od tego, który widzimy we współczesnych lustrach z tafli szklanej. Można to wywnioskować ze słynnego wersetu biblijnego z pierwszego Listu św. Pawła do Koryntian: "Teraz widzimy jak w zwierciadle, niejasno, ale wówczas jak twarzą w twarz".
      Jak większość przedmiotów codziennego użytku, lustra początkowo były towarem drogocennym i luksusowym. Bardzo często znajdowały się one, jako przedmioty wielkiej ceny, wśród podarków, jakie ofiarowywali sobie nawzajem królowie starożytnych państw. Na przykład w II wieku p.n.e. faraon egipski posłał 32 zwierciadła z brązu królowi Hetytów, który odwzajemnił się tylko jednym, ale srebrnym lustrem.
      Również pierwsze lustra produkowane ze szklanej tafli początkowo były przedmiotami luksusowymi. Zwierciadła szklane podlane warstwą metalu (zazwyczaj srebra) pojawiły się na przełomie XII i XIII wieku. Wkrótce zasłynęły i zdobyły ogromną renomę dwa ośrodki produkcji szklanych luster - Norymberga i Wenecja. Zwłaszcza lustra weneckie wyróżniały się wysoką jakością i pięknie wyrobionymi, skośnie ściętymi brzegami. Ciekawe, że dzisiaj bardzo często sformułowania "lustro weneckie" używa się - błędnie! - dla określenia lustra fenickiego (tj. specjalnej szyby, która z jednej strony daje efekt lustra, a z drugiej - zwykłej szyby). Natomiast samo szkło weneckie jest wciąż znane i cenione na całym świecie.
      W połowie XVII wieku produkowano już lustra szklane w Londynie i Paryżu. Były one niezmiernie kosztowne, a ceny rosły gwałtownie wraz ze zwiększaniem się rozmiarów zwierciadła. W związku z tym lustrzane sale i salony pałacu w Wersalu powszechnie darzone były podziwem.

Magiczny świat w zwierciadle

Zapewne każdy współczesny człowiek, jako dziecko, zaglądał za zwierciadło i zastanawiał się, jakie fantastyczne światy mogą się kryć we wnętrzu lustra. W czasach starożytnych wiara w magiczną moc zwierciadła była zjawiskiem powszechnym. Co prawda ludzie od zawsze wiedzieli, że to, co widzą w lustrze, jest tylko odbiciem obrazu rzeczywistych osób i przedmiotów, ale nie wiedzieli, na czym polega ta zdolność odbijania obrazu. Właściwość tę przypisywano zatem mocom magicznym.
      Starożytni Grecy często używali lustra do wróżb. Ta wiara w siłę wróżebną zwierciadła dotarła do naszych czasów w różnych baśniach i legendach. Najbardziej znaną baśnią, w której pojawia się obdarzone nadprzyrodzonymi zdolnościami lustro jest Królewna Śnieżka braci Grimm. Zaczarowane zwierciadło zazdrosnej macochy Śnieżki jest znane dzieciom i dorosłym na całym świecie. Inne dość popularne baśniowe czarodziejskie lusterka to na przykład krzywe zwierciadło złego czarnoksiężnika z Królowej śniegu Andersena czy zwierciadło mistrza Twardowskiego (za pomocą którego wywołał on ducha Barbary Radziwiłłówny) z polskiej legendy.
      Dowodów na istnienie wiary w magiczną moc zwierciadła nie trzeba zresztą szukać w baśniach czy legendach. Niegdyś ludzie uważali swój cień za siedlisko własnej duszy, a swoje odbicie w lustrze (czy choćby w tafli wody) - za jej obraz. Do dzisiaj wielu ludzi jest przekonanych, że stłuczenie lusterka przynosi siedem lat nieszczęścia, ponieważ może uszkodzić duszę ludzką zawartą w jego wnętrzu. Z podobnych powodów w wielu współczesnych domach zasłania się wszystkie lustra po śmierci jednego z domowników.

Źródło:

1. Władysław Kopaliński, Opowieści o rzeczach powszednich, Warszawa 1987.

A.G.