Tropa de elite - recenzja filmu

Autor tekstu: Kalina Cybulska

Z czym przeciętnemu Polakowi kojarzy się Brazylia? Z Amazonką i niszczeniem lasów, z figurą Chrystusa w Rio de Janeiro, mnie osobiście z książkami Arkadego Fiedlera. Film "Tropa de elite" pokazuje Brazylię od najciemniejszej strony.

      W Rio de Janeiro mieszka ponad 6 milionów ludzi. Dwadzieścia procent populacji miasta żyje w dzielnicach nędzy, tzw. favelas. Historia powstawania tych gett ma charakter czysto ekonomiczny i jest typowo latynoamerykańską, przepełnioną absurdem opowieścią pozbawioną happy endu. Wszelkie próby rozwiązania problemu biedoty okazały się na tyle nieudolne, że dzisiejsze Rio jest jedynym miejscem w Brazylii, gdzie przepaść między bogatymi a biednymi widać już z kilku kilometrów. Po pierwsze dlatego, że dzielnic nędzy jest ponad pięćset, a po drugie, dlatego że ogromna część z nich znajduję się na wzgórzach. Nędzarzom udało się zdobyć tylko jedno - najlepsze punkty widokowe miasta. Reguły powszechnego prawa na granicy faveli przestają obowiązywać. Władza należy do commando, czyli uzbrojonych po zęby gangów rozprowadzających narkotyki, ale pilnujących porządku. Przeciętny brazylijski policjant to źle wyposażony i beznadziejnie wyszkolony mężczyzna, który nie czuje powołania i na swoje miejsce trafił przypadkiem, gdyż potrzebował stałego zajęcia. Jeśli traf sprawił, że mężczyzna ten ma poczucie misji, tym gorzej dla niego, ponieważ właśnie rozpoczął pracę w jednej z bardziej nieuczciwych i skorumpowanych instytucji w kraju.
      Nakręcony w 2007 roku film Jose Padilhi Tropa de Elite to opowieść prowadzona przez należącego do oddziałów specjalnych policji kapitana Nascimento. BOPE to jednostka policyjna, której zadaniem jest wkraczanie do akcji w sytuacjach, gdy normalne oddziały sobie nie radzą. Czyli prawie zawsze. W środowisku Elitarnych nie ma mowy o korupcji. Jest to jeden z głównych powodów, dla których BOPE liczy sobie niewielu członków. Historia narratora splata się w charakterystyczny dla południowoamerykańskiego kina sposób - zaczerpnięty od Alejandro Gonzaleza Inarritu - z drogą, którą podążają Neto i Matias - dwaj szeregowi policjanci. Tym samym główną oś fabularną filmu stanowi sieć wzajemnych powiązań między postaciami. Zabieg mądry, gdyż pozwala na dostrzeżenie zależności warunkujących brazylijskie realia, które dla obywatela Europy mogą okazać się zupełnie niepojęte. W Rio de Janeiro mundur policyjny przede wszystkim na wiele pozwala, zamiast zobowiązywać. Uprawnia on do wyzyskiwania obywateli i nieuzasadnionego używania wobec nich przemocy. Im wyższy stopniem oficer, tym większą ma możliwość wykorzystywania swoich niepisanych praw. Ci najwyżej postawieni posuwają się do porozumień z commando, ściągając od nich haracz w zamian za niewtrącanie się w mafijne interesy. Policja dostarcza również do favelas broń, której brakuje oficjalnym służbom. Tym samym granica między przestępcami, a tymi, którzy powinni ich tropić, zupełnie się zamazuje.
      Tropa de Elite to dzieło, poprzez osobę głównego bohatera prezentujące najtrudniejsze problemy tego chorego układu, w którym system rozwiązuje tylko problemy systemu, nie zwracając uwagi na społeczeństwo. Kapitan Nascimento, jako członek BOPE, ogniskuje w sobie cechy, które u skażonych układem zanikły: poczucie odpowiedzialności i świadomość wyraźnej granicy oddzielającej zdrowych od zatrutych. Te dwie właściwości wydają się być jedyną drogą umożliwiającą rozwiązanie problemów Brazylii. Są jednak ogromnym brzemieniem, które członkowie jednostek elitarnych podjęli się nieść nie tylko za przestępców, ale również za tzw. normalnych obywateli społeczeństwa.
      Reżyser Jose Padilha w swoim poprzednim filmie Onibus 174 pokazał bowiem, że przeciętny Brazylijczyk - nawet w Rio - nie widzi faveli. Woli udawać, że nie istnieją. Jeśli jednak favelom, zazwyczaj jakimś nadzwyczajnie agresywnym wstrząsem, uda się zwrócić na siebie oczy reszty mieszkańców miasta, ci za jedyną możliwość likwidacji problemu uznają eliminację nędzarzy. Smutna saga całego kontynentu południowoamerykańskiego pokazuje, że nie tylko Brazylijczykom, ale również członkom reszty narodów latynoamerykańskich brakuje poczucia odpowiedzialności społecznej. Najtrudniejszą do rozwikłania kwestią wydaje się sięganie wzrokiem dalej niż czubek własnego nosa. W tym kontekście Elitarni jawią się jako Nienormalni, gdyż jako jedni z nielicznych nie godzą się na błądzenie w labiryntach systemu. Dzieło Jose Padilhi symbolicznie oddaje to zawikłanie prowadząc nas po wąskich uliczkach faveli, w których nietrudno się zgubić. Podczas ćwiczeń kapitan Nascimento staje na dachach, ponad zaułkami i uczy swoich następców, jak mają się poruszać, by przeżyć. Tylko szersza perspektywa jest w stanie zapewnić pełny ogląd rzeczywistości. Ostatnie informacje z Brazylii donoszą, że niektóre favele w Rio otacza się murem, aby się nie rozprzestrzeniały. Pozostaje czekać na kolejny wstrząs i kolejny świetny film Padilhi.znania w oczach celników.

K. C.