Kino francuskie

Autor tekstu: Ludwika Zduńska

Naród, który zapewnił sobie stałe miejsce w historii filmu, po okresie stagnacji stara się odzyskać stracone miejsce w kinematografii. O kilku etapach, które inspirowały i wyznaczały drogę rozwoju w dziejach kina mówi ten tekst.

Nie istniałoby kino bez... Francuzów

Kino francuskie stanowi dziś cienką granicę między europejskim psychologizowaniem a amerykańską akcją. Stale docierają do nas kolejne produkcje, które zdążyły zyskać już swoich popleczników, wierzących w odrodzenie jego potęgi. Choć dla młodszego pokolenia filmy z tego regionu zaczęły się przede wszystkim razem z karierą Audrey Tautou, warto spojrzeć, co tak naprawdę zawdzięczamy Francuzom.

Etap pierwszy - narodziny gwiazdy

Trudno mówić cokolwiek o kinematografii, pomijając Francję. Tam bowiem w 1895 roku bracia Lumi?re opatentowali wynalazek, który później nadał nową formę rozrywce. To oni założyli szkołę operatorów, która szkoliła ludzi do pracy i rozpowszechniania filmów dokumentalnych na całym świecie. Ich ruchome obrazki trwały do 2 minut, sami twórcy nie byli natomiast zainteresowani inną funkcją filmu, niż tylko ruchomym zapisem rzeczywistości.
      Pierwszym, któremu marzyło się odmienne wykorzystanie kinematografu, był Georges Melies. Wynalazek braci Lumi?re popchnął z czysto dokumentalnego zastoju w stronę fantazji i fabuły. I tak, jak wielu innych, przez swoje zamiłowanie popadł wkrótce (1914 r.) w ruinę. Niemniej jego zasługi na polu rozwoju X muzy były znaczne, choć on sam zawsze traktował ją jako środek urozmaicenia swoich magicznych sztuczek. Słynne stały się tytuły takie jak Podróż na Księżyc(1902), Podróż do krainy niemożliwości(1904) czy wreszcie Zdobycie bieguna(1912), które można uznać (choć oczywiście z pewnym marginesem) za prototyp gatunku science fiction. Jest to więc kolejny powód do dumy. Jego pomysły inspirowały także najbardziej wpływową francuską wytwórnie Charles'a Pathe'a, którego konkurentem był Leon Gaumont. Czołowy reżyser tej wytwórni, Louis Feuillade, wyprodukował dla niej chętnie oglądaną w owym czasie kryminalną serię filmów o Fantomasie. Równocześnie wytwórnia Pathe jako pierwsza zaczęła produkować seriale, np. Przygody Pauliny (1913r.), które okazały się ówcześnie sukcesem. Później zaczęto je określać jako gatunek klasy B i straciły zainteresowanie publiczności. Dwie wiodące wytwórnie nastawione były na produkcję czysto komercyjną i na tym polu odnosiły sukcesy. Poza nimi rozdrobniony rynek filmowy dawał możliwości eksperymentowania, jednak przy niewielkim budżecie przeznaczonym na realizację obrazy te nie miały większego popytu.

Etap drugi - beztroskie zabawy

Produkcja filmów we Francji, podobnie jak w reszcie krajów europejskich, spadła po I wojnie światowej. Na rodzimym podwórku dominowała obca kinematografia (zachwyt wzbudzał zarówno Charlie Chaplin, jak i szwedzkie produkcje Mauritza Stillera czy Victora Sjöströma), rzadko więc podejmowano ryzyko finansowe, związane z produkcją we Francji. Zmianę przyniosły dopiero (początkowo czysto teoretyczne) manifesty impresjonistów. Ruch sygnowany był przede wszystkim nazwiskami Louisa Delluca, Abla Ganca (jego film X symfonia uznaje się za pionierski), Jeana Epstaina i Marcela L'Herbiera. Później dołączył do nich również Jean Renoir. Postulaty grupy były bardzo idealistyczne. Programowo uważano, że "kino jest syntezą sztuk", artysta ma zatem przekazać w nim osobistą formę ekspresji, pozbyć się fabuły. Chodziło o ideę pure cinema, podkreślenie rytmu obrazu, zamiast jego treści, wyzbycie się formy opowiadania. By jeszcze bardziej zaburzyć logiczny odbiór filmu, eksperymentowano z nowymi środkami optycznymi. Abel Gance wprowadził w Napoleonie (1927 r.) poliwizję, która otworzyła nowe możliwości operowania czasem i przestrzenią, a ponad to ujęcia podprogowe (na granicy percepcji) użyte po raz pierwszy w Kole udręki, filmie tego reżysera z 1924 r. Prócz wspomnianych powyżej, równie reprezentatywnymi dla impresjonistów są filmy Kobieta znikąd L.Delluca, Wierne serce J. Epstaina czy Panna wodna J. Renoira. Sam nurt w zasadzie przestał istnieć około roku 1929, jednak z jego eksperymentów korzystano w następnych latach (np. w Wycieczce na wieś J.Renoira). W okresie wielkich ideologii i dążenia do "prawdziwej" sztuki, francuscy twórcy zainteresowali się również ruchem awangardowym. Ich produkcje były najczęściej krótkometrażowe, przede wszystkim tanie, znajdujące się poza normalnym obiegiem filmów kinowych, przeznaczone dla wybranych grup "koneserów". Tak debiutował słynny René Clair reprezentującym ruch dadaistów Antraktem czy Jean Viggo filmem ? propos Nicei. Wynalazek dźwięku i idące z nim w parze wysokie koszty zniechęciły awangardzistów do dalszych poczynań. Część z nich zaprzestała swojej działalności, reszta natomiast zajęła się bardziej "normalną" twórczością.
      Obecnie ich działalność nie znajduje szerszego zainteresowania w mainstreamie, nie sposób jednak jej pominąć mówiąc o II awangardzie filmowej czy nawet całej sztuce współczesnej. Jej wpływ - zgodnie z zamierzeniami - jest widoczny dla zainteresowanych nietuzinkowym obrazem twórców i odbiorców.

Etap trzeci - pierwsze cierpienia i rozterki,
czyli trudny okres dojrzewania

Na początku lat 30. kinematografia poddała się magii dźwięku. Produkcja rozwijała się kilkutorowo. Dla szerokiej publiczności rozrywkowe komedie i adaptacje kręcił, wcześniejszy awangardzista, René Clair (Pod dachami Paryża, Million). Równocześnie jednak rozwijał się nurt niskobudżetowy, który można nazwać anarchistycznym, na czele ze wspomnianymi już Jean Viggo i Jean Renoirem. Niejako miejsce pośrednie w tej klasyfikacji przypada czarnemu realizmowi poetyckiemu. Nie był to konkretny ruch, nie było więc też wytycznych produkcji. Reżyserzy, tacy jak Marcel Carne (Ludzie za mgłą) i Jean Renoir (Towarzysze broni), odpowiadali na pesymizm społeczny, na jaki w ówczesnej Francji złożyły się dwa czynniki: fala po Wielkim Kryzysie, powodująca rosnące bezrobocie i poczucie zagrożenia z powodu narastającej aktywności faszystów. Film stał się odbiciem panujących nastrojów. Miał być także przeciwstawieniem się produkcjom Hollywood. Nienaruszalne fatalne zakończenie, zdeklasowani bohaterowie, fatalizm i poczucie goryczy - tak w kilku słowach można by zawrzeć całą tendencję. Te filmy, mimo że wycofane przez rząd po 1939 roku, aby zrobić miejsce filmom propagandowym, nie popadły jednak w zapomnienie. Kilka lat później zainspirowały nowy gatunek - noir - w kinie amerykańskim.

Etap czwarty - piękni dwudziestoletni

Nouvelle vague czyli bunt młodych, przeważnie dwudziestoparoletnich Francuzów, był kolejnym lustrzanym odbiciem przemian, jakie pod koniec lat 50. były widoczne w ich kraju. Modne stało się manifestowanie miłości do kina, uczęszczanie do rozrastających się we Francji klubów filmowych czy w końcu - dla najbardziej zagorzałych - przesiadywanie w filmotece, która zresztą zastępowała niejako instytucję edukacyjną. Pojawiły się także nowe możliwości techniczne: lekkie kamery, lustrzane wizjery czy stuprocentowa rejestracja dźwięku, które pozwoliły kręcić filmy w naturalnej scenerii. Skorzystali z tego między innymi zgrupowani wokół magazynu Les cahiers du cinema : J. L. Godar (Do utraty tchu), F.Truffaut (Czterysta batów, Jules i Jim) czy E.Rohmer (Pod znakiem lwa). Zamierzali "odczarować" świat filmu: zatrudniali naturszczyków do roli głównych bohaterów, programowo zmierzali do autentyzmu. Tu też po raz pierwszy pojawiła się koncepcja autorska: odrzucono podstawową konstrukcję dramaturgiczną, logiczny, przyczynowo - skutkowy związek między wydarzeniami, niejasną pozostawiono również psychologię bohaterów. Widz miał mieć poczucie, że ogląda film, coś sztucznego, co nie wiąże się z jego własną historią. Do aktorskich ikon, które narodziły się w tamtym okresie, niewątpliwie zaliczyć można przede wszystkim Brigitte Bardot i Jean-Paula Belmondo. Początkowo chwalona, później krytykowana Nowa Fala zainspirowała reżyserów na całym świecie. Pokazała nową jakość obrazu i ośmieliła młodych twórców do przekazywania niestandardowych treści. Natychmiast zareagowała Wielka Brytania i Niemcy. Zarówno brytyjscy Młodzi gniewni (Tony Richardson, Karel Reisz), jak i przedstawiciele Nowego Kina Niemieckiego (Reiner Werner Fassbinder, Wim Wenders, Werner Herzog) zbuntowali się przeciwko konwencjom sztuki, wydobywając ówczesne kino z marazmu. Nie sposób też nie wskazać, że Nouvelle vague wywarła wpływ na kino kontrkultury zapoczątkowane w 1969 roku w Stanach Zjednoczonych obrazem East Rider.

Wyblakła sława i nadzieja wskrzeszenia

Tak można powiedzieć o kinie, które największą popularność zdobyło pięćdziesiąt lat temu... Niestety, obecnie wielu francuskich artystów porzuciło młodzieńcze zapędy torowania nowych dróg i kreowania stylu. Próżno szukać grup, które programowo dążą do zaprezentowania nowej jakości i charakteru filmu. Dużą rolę odgrywa fakt wspierania kinematografii przez system finansowy, który nie opiera się wyłącznie na środkach publicznych. Dzięki temu Francja nie zamyka się wyłącznie na rynek wewnętrzny, produkuje ponad sto filmów rocznie i sprawnie radzi sobie z ich eksportem. Stawia na dramaty, nierzadko z rozbudowaną psychologią i pikanterią (Marzyciele, Basen) oraz specyficzny humor (RRRrrr!), najczęściej jednak nie zamykając się w dających się sklasyfikować, prostych kategoriach (8 kobiet). Są to sensowne alternatywy dla zalewającej rynek masowej produkcji Hollywood. Kino francuskie zdobywa coraz większe rzesze zwolenników, właśnie dzięki dobrej jakości i odmienności swoich obrazów. Wciąż jednak niemało powstaje filmów, które w przedziwny sposób gonią amerykańskie kino akcji (seria Taxi, Transporter), choć i w tym gatunku nie brakuje perełek w stylu Yamakasi. Kino francuskie wyraźnie odżywa, ale czy na tyle, by zaproponować coś na miarę wcześniejszych rewolucji? Wydaje się, że jest w absolutnej czołówce kinematografii "z przyszłością", na które stawia się także (jeśli nie głównie) przez wzgląd na duży wkład w historię filmu.

L. Z.