Witaj w teatrze lalek

Autor tekstu: Anna Ćwiek

Z czym zazwyczaj kojarzy nam się lalka? Z dziecięcą zabawką. Do kogo zatem będzie skierowany teatr lalek? Odpowiedź, że do dzieci, wydaje się z pozoru słuszna, lecz po krótkiej analizie historii teatru lalkowego dojdziemy do odmiennych wniosków.

Zaczęło się w antyku

Lalki znali już starożytni Grecy i Rzymianie. Wystawiali z ich udziałem tragedie, wykorzystywane były również przez mimów w scenach, w których nie mogli zagrać aktorzy. W antyku pojawiły się także teatry mechaniczne. Średniowiecze wykształciło dwa rodzaje teatru lalek. Pierwszy z nich - jarmarczny - utrzymywany był w wesołym, lekkim, czasem prześmiewczym nastroju. Drugi z kolei - misteryjny - czerpał inspiracje z Ewangelii, a zatem cechowała go powaga, jednak do czasu. Kiedy przedstawienia zaczęły przekraczać granice przyzwoitości, zabrakło dla nich miejsca w kościołach. Wraz z nastaniem renesansu i baroku spektakle stawały się coraz bardziej spontaniczne, a wyuczoną rolę zastąpiła improwizacja, co było wyznacznikiem włoskiej komedii dell'arte. We Francji na krótko pojawił się nowy nurt: opera lalkowa, który niedługo potem został zakazany, by ponownie rozkwitnąć w XVIII wieku. Anglicy natomiast wymyślili połączenie gry aktorskiej i lalek w jednym przedstawieniu. XIX wiek przyniósł spadek popularności teatru, lecz nie skłoniło to właścicieli lalek do odłożenia ich głęboko do szuflady, wręcz przeciwnie - przenieśli swe przedstawienia na ulicę. Przez cały ten czas oferta teatru lalkowego skierowana była do widzów dorosłych, dopiero ok. 150 lat temu w Niemczech wymyślono tego typu rozrywkę dla dzieci. Od tej pory teatr lalek zdobywa wśród nich coraz większą popularność, choć w krajach, które znalazły się za żelazną kurtyną, przestał być wykorzystywany do celów kulturalnych, a zaczął do politycznych, nawet w przypadku przestawień dla najmłodszych. Te zresztą z czasem wyparły analogiczne sztuki dla dorosłych (choć te ostatnimi czasy zaczynają odżywać). Dlatego właśnie dziś kojarzymy je przeważnie - poniekąd niesłusznie - z dziećmi.

Festiwale

Obecnie sztuki, w których lalki pełnią rolę aktorów, są wystawiane często na festiwalach, takich jak na przykład ANIMO Festiwal, który stara się o równość w kulturze, o dostęp do niej przede wszystkim społeczności z małych miejscowości, które często są od tej kultury odizolowane. Odbywa się każdego roku w październiku w Kwidzynie; w tym czasie można podziwiać występy lalkarzy z różnych krajów.
      Kolejnym wydarzeniem jest Międzynarodowy Festiwal Sztuki Lalkarskiej. Jest organizowany rzadziej niż poprzedni - co 2 lata, w Bielsku-Białej w Teatrze Banialuka - jednym z najbardziej znanych na świecie.
      Najsłynniejszy przegląd nie tylko lalkarski, ale w ogóle kulturalny, odbywa się za to w Edynburgu - to Edinburgh Festival Fringe. Charakterystyczne jest to, że nikt z uczestników nie jest na niego zapraszany. Każdy kto tylko ma taką chęć, może zaprezentować się na scenie.

Nie każda lalka jest taka sama

Lalka lalce nierówna. Przez wieki wymyślono całkiem sporo ich odmian, ale można je z grubsza zakwalifikować do jednej z czterech głównych kategorii: pacynek, marionetek, kukieł lub jawajek.
      Pierwsza z nich - pacynka - przypomina rękawiczkę. Lalkarz zakłada ją na rękę i za pomocą ruchów dłoni porusza nią. Marionetki są już nieco bardziej skomplikowane. Do kończyn mają przymocowane nici, które na górze są przyczepione do krzyża. Sterowanie taką marionetką wymaga niemałej wprawy i dobrej koordynacji ruchowej. Znacznie łatwiejsza w obsłudze jest na pewno kukła - lalka osadzona na kiju, której ręce i nogi poruszają się swobodnie. Podobna do niej okazuje się jawajka, ponieważ, podobnie jak poprzedniczka, jest osadzona na kiju (tu schowanym jednak pod ubraniem), ale do jej rąk są doczepione cienkie druty.
      Interesującą odmianą teatru lalek jest teatr cieni, do którego tak naprawdę wcale nie są potrzebne lalki. Wystarczy jedynie karton, z którego powycinamy zarysy postaci, odpowiedniej wielkości kawałek materiału, zacieniony pokój i lampa. Przy odrobinie talentu nie będziemy nawet potrzebować kartonu - aktorami z powodzeniem mogą zostać nasze dłonie.
      Prawdziwą sztuką, i to sztuką pisaną wielkimi literami, jest za to japoński teatr bunraku. Lalki osiągają niemal wzrost człowieka: 145 cm, są poruszane przez trzech lalkarzy, ubranych na czarno i noszących czarne kaptury. Ideą bunraku jest tak głębokie wciągnięcie widza w fabułę, iż zapomina on o otaczającej go rzeczywistości i przestaje nawet dostrzegać lalkarzy. Azjaci są perfekcjonistami. Potrafią latami przygotowywać się do nienagannego wykonywania swojego zawodu. Nie inaczej jest tutaj - na osiągnięcie mistrzostwa w poruszaniu lalką poświęcają 25 lat.
      W teatrze lalek aktorzy wykorzystują również maski, których wizerunek silniej przemawia do widza niż twarz człowieka. Dzięki samemu tylko patrzeniu na maskę możemy bez trudu odgadnąć, czy daną postać cechuje wesołość czy smutek, dobre czy złe intencje, pełnia energii czy może ociężałość. Może być ona przykładana do twarzy, lub zakładana na głowę.

Nie tylko festiwale

Aby móc oglądać występy lalkarzy i na własne oczy przekonać się, które rodzaje lalek najbardziej przypadną nam do gustu, wcale nie musimy czekać na festiwal. Wystarczy udać się choćby do jednego z najstarszych teatrów lalek w Polsce - Białostockiego Teatru Lalek. Repertuar jest imponujący - do wyboru mamy przedstawienia dla dzieci, dla dorosłych, spektakle muzyczno-teatralno-aktorskie oraz przedstawienia eksperymentalne. Ogromną atrakcją, szczególnie dla najmłodszych, będzie piwnica teatru otwarta dla zwiedzających, w której można podziwiać nie tylko lalki, kostiumy czy maski, ale nawet całe dekoracje. Jest to jedyny w naszym kraju teatr, w którym goście mają swobodny dostęp do magazynów. Oprócz Białegostoku teatry lalek istnieją w wielu innych polskich miastach, jak choćby w Krakowie, Wrocławiu czy Toruniu.

Lalka - nielalka

Lalka wcale nie musi być pacynką czy marionetką. Lalką może być wszystko, co znajdzie się na scenie, nawet kamień. W teatrze lalek dla dorosłych nadrzędną rolę pełni metafora. Zadaniem aktora jest nakreślenie pewnego problemu i niejako zmuszenie widza do zastanowienia się nad nim, uruchomienia wyobraźni oraz dostrzeżenia tego, co jest ukryte między wierszami. Dzieje się tak zarówno w przypadku samego dialogu, jak i scenografii. Wygląda na to, że jest podobnie jak w przypadku "zwykłego", aktorskiego teatru. Mechanizm działania pozostaje ten sam, a zmienia się tylko narzędzie.
      Może warto zatem wygospodarować trochę wolnego czasu i wybrać się do krainy, gdzie przedmioty w pewnym sensie ożywają. Dajmy sobie szansę na poznanie czegoś nowego, przekonanie się, co można przekazać za pomocą rzeczy. Może to być początek zupełnie nowej przygody...

A. Ć.