Uwaga! Urządzenie bez napięcia

Autor tekstu: Paweł F. Majka

Apokryf Agłai, Jerzy Sosnowski, Warszawa 2001.

Apokryf Agłai, książka określana przez krytykę "pierwszą ambitną polską powieścią popularną naszych czasów", w gruncie rzeczy okazuje się być średniej jakości opowieścią o trudnej miłości i samotności. Marny melodramat.

      Książka, która na bezdechu okrzyknięta została bestsellerem i najgłośniejszym debiutem ostatnich lat, określona wyrafinowaną grą, pierwszą ambitną polską powieścią popularną i innymi, bardziej lub mniej wysilonymi, "hip hip hurrami" krytyków. Aż kusi, żeby powiedzieć: jak to dobrze, że czytelnik tak rzadko zaprzyjaźnia się z recenzjami. Stwierdzenie niepoprawne i niepolityczne, ale jak ulał pasujące do Apokryfu Agłai Jerzego Sosnowskiego. Poniesiony na ramionach przez krytykę Apokryf w lekturze okazuje się być emocjonalnie płytki, mało finezyjny i mocno wykoncypowany. Mimo że zawiły w konstrukcji i z lekka fantastyczny, nie zawiera żadnej tajemnicy, nie podnieca, rzadko śmieszy. Do tego, wydany w miękkiej oprawie, szybko gnie się i brudzi, prawie rozlatuje w rękach; to samo dzieje się z treścią. Choć z pewnością jest to "powieść na miarę XXI wieku", bo wbrew kojarzącej się "starodawnie" nazwie, nie napisano jej przecież w średniowieczu.
      Sosnowski próbował chyba stworzyć książkę przyjemną w lekturze, taką bawiącą i niezbyt męczącą, choć w głębi mocno sensowną, pełną ukrytych znaczeń. Problem w tym, że tego poszukiwanego przez wszystkich "drugiego dna" albo nie ma, albo jest ono tuż pod powierzchnią. Sensy natomiast muszą być ukryte w zakamarkach znanych tylko autorowi, niedostępnych dla czytelnika. I tu jest Agłaia pogrzebana.
      Zdecydowanie najlepiej wypada pierwsza część książki - Odwiedziny. Poznajemy w niej Wojtka, porzuconego przez żonę młodego doktoranta, który drogą przypadku zatrudnia się w liceum, do którego sam niegdyś uczęszczał. Tam spotyka Adama - dalekiego kuzyna, który uczy w szkole muzyki. I zaczyna się zabawa. Główne wątki powieści zawiązują się właśnie tutaj. Początkowo raczej niejasne, w miarę dalszej lektury łączą się ze sobą, przeplatają i czekają rozwiązania. Gdyby tylko na tej pierwszej części poprzestać, zostawić jakieś niedopowiedzenia, półtony tych trochę szpiegowskich, trochę science - fiction intryg, mielibyśmy do czynienia z Jonathanem Carrollem po polsku. Osnute mgiełką niejasności i niby-magii męskie rozmowy przy wódce, z lekka nierzeczywiste historie, w których przejawia się komplet frustracji i kompleksów to najlepsze, co wyczytać można z Apokryfu. Czy są w tym głębsze sensy? Złoto dla wytrwałych.
      Bowiem dalej Sosnowski prowadzi w las. W części drugiej - Rewizyta - zaczyna się robić gęsto od wątków, wyskakujących jeden z drugiego jak matrioszki. Pojawiają się nowe postaci i zdarzenia, które w założeniu autora miały chyba zelektryzować czytelnika, starając się odkryć przed nim nieznane zakamarki ludzkiej psychiki i mechanizmów rządzących światem (sic!). Skomplikowanie fabuły niczego jednak nie wnosi. To nieudana próba pokazania człowieka uwikłanego w pajęczynę relacji i zależności, błądzącego po omacku w rzeczywistości, co do której nie może być nawet pewien, czy jest prawdziwa. Z boku, a właściwie z tyłu tego wszystkiego czają się ONI. Pociągający za sznurki spiskowcy, którzy sterują życiem zwykłych obywateli. Scenariusz dziwnie znajomy, wystarczy oglądać codzienne wiadomości. Pikanterii sprawie dodaje jedynie fakt, że narzędziem w ICH rękach są zdalnie sterowane marionety i sztab specjalistów przesiadujących w tajnych pomieszczeniach z tysiącem kolorowych lampek i komputerków wokoło. Gorsza rzecz, że Agłai nie ratuje nawet studium miłości, ukazanej jako sztuczna, zmanipulowana i w efekcie niemożliwa. Samotność bije z tej książki. Jakiś dziwny rodzaj banicji, również wewnętrznej. Sumując, Sosnowskiego poniosła fantazja; miał być może ambicje na stworzenie nowego Traktatu o manekinach, co mu jednak z goła nie wyszło. Chyba że bokiem.
      Ale dobrze, spróbujmy wybrać coś z tego komputerowego komisu. I tak - roboty są wśród nas; ludzie to lalki; każdy ma w sobie coś sztucznego; jedyne sensy, jakich można się w Apokryfie doszukać, to bezsensy, albo ostatecznie truizmy. Uwierzcie, że Robocopa nigdy naprawdę nie było, podobnie nie istniał Terminator i wcale nie pokochał chłopca, choć Sosnowski zdaje się mówić: kto wie, kto wie... Wszystko wypowiadane bez polotu, z lekkością ołowiu. Ciężko brnie się przez plątaniny słownych kabli Sosnowskiego; co chwilę zdarzają się jakieś zwarcia, spięcia i awarie. Apokryf Agłai jest jednym wielkim opornikiem, z którego nie da się wyczytać nic, prócz słabnącego napięcia.

P. F M.