|   Szkoły językowe  |  Artykuły  | Logowanie

COOKIES

When a thing is funny, search it carefully for a hidden truth.
- George Bernard Shaw

 
 
 
 


Kłopoty z liczebnikami

Po pierwsze: krótka historia z wakacji
      - W jakim dwutysięcznym dziesiątym?! - darł się Arek. - Mówi się w dwa tysiące dziesiątym!
      - Ale w radiu i telewizji mówią w dwutysięcznym dziesiątym! ? protestowała Monika.
- Ciociu! Jak jest poprawnie?
Znowu zostałam wezwana do tablicy. Bardzo nie lubię odpowiadać na takie pytania, zwłaszcza w czasie wakacji. Chwila zastanowienia...
      - W liczebnikach złożonych odmienia się tylko ostatni człon, więc powiemy: w roku dwa tysiące dziesiątym, jedenastym, dwunastym...
      - To jak mam mówić? Urodziłam się w roku dwa tysiące? To jakoś głupio...
      - Masz mówić: urodziłam się w roku dwutysięcznym. Tu pierwszy wyraz jest jednocześnie ostatnim. Po prostu jest jeden i trzeba go odmienić. Podobnie powiemy: w dziesiątym roku życia, w siódmym niebie, w roku tysięcznym... Ale jeżeli po "dwa tysiące" pojawi się jeszcze jedno słowo, "dwa tysiące" zostawiamy w spokoju i mówimy: w dwa tysiące pierwszym roku, w dwa tysiące drugim roku, w dwa tysiące...
      - Możemy już iść popływać?
      - Idźcie. W końcu mamy wakacje dwa tysiące dziesiątego roku.

Po drugie: porządek w liczebnikach
Wiem, że dzisiaj nie wysyła się kartek z pozdrowieniami z wakacji. Ale w zamierzchłych czasach był to ogólnie przyjęty zwyczaj. Na kartce trzeba było obowiązkowo napisać datę, np. 17.07.1986 r. W dacie zapisywanej cyframi arabskimi postawienie kropki po liczebnikach oznaczających dzień i miesiąc jest obowiązkowe.
Tu pozwolę sobie na krótkie przypomnienie: Liczebniki porządkowe określają kolejność, (porządek) i odpowiadają na pytanie: który? Pewien problem może sprawiać pisownia liczebników porządkowych w zdaniu. Stawiać po nich kropkę czy nie? Postawienie kropki nie jest konieczne, szczególnie jeśli z kontekstu jasno wynika, że chodzi o liczebnik porządkowy. Na pewno nie stawiamy kropki w zdaniach: Urodziłam się 5 kwietnia. To stało się 15 lipca 1410 roku. Zaplanowaliśmy ślub na 29 września.
Natomiast w zdaniach typu: Moja babcia mieszka na 2 piętrze. Mamy miejsca w 3 rzędzie. Wkrótce będzie obchodził 60 urodziny kropka jest fakultatywna - możemy ją postawić lub nie, chociaż językoznawcy radzą nie stawiać.

Po trzecie: n-ty tylko w matematyce
Niepoprawny jest zapis liczebników porządkowych z dołączonymi do nich końcówkami fleksyjnymi. A więc nie piszemy: był jej 5-tym mężem, ale: był jej 5. mężem, a najlepiej: był jej piątym mężem. Nie: między 1-szą a 2-gą, tylko: między pierwszą a drugą. Liczebniki z pierwszej dziesiątki najlepiej jest zapisywać słownie.
Nie: w latach 90-tych, lecz: w latach 90. (coś się wydarzyło).
Natomiast możemy napisać: 20-lecie (XX-lecie);15-latek; 15-letni. Spotkałam taki zapis w prasie, nie mam podstaw, by nie wierzyć redaktorom dużych pism, ale... osobiście, o ile przyjmuję za rzecz oczywistą 20-lecie, o tyle nie podoba mi się 15-latek. Napisanie piętnastolatek to tylko kilka znaków więcej, a lepiej wygląda. Tytuł powieści Juliusza Verne brzmi: "Piętnastoletni kapitan". Zapis "15-letni kapitan" sprawia wrażenie groteskowe.

Po czwarte: jeden taki...
Liczebnik jeden zachowuje się w zdaniu jak przymiotnik (jest określeniem rzeczownika lub zaimka rzeczownego) i odmienia się jak przymiotnik: jeden dzień, z jedną panią, o jednym takim.
Używamy go również w formie mnogiej! W języku potocznym możemy powiedzieć, że mamy tylko jedne buty; w literackim: jedną parę butów. Zawsze będziemy mówili o jednych schodach i jednych ustach. Przy okazji chciałam zwrócić uwagę na różnicę w połączeniu liczebnika jeden z rzeczownikiem państwo. Jeżeli wyrazu państwo używamy w znaczeniu politycznym (państwo polskie, państwo francuskie), to powiemy: Na konferencji międzynarodowej jedno państwo zgłosiło votum separatum. Ale jeżeli używamy rzeczownika państwo w sensie para (niekoniecznie małżeńska) lub grupa ludzi, to musimy zastosować formę jedni państwo. Na przykład: Jedni państwo zaproponowali mi, żebym zajęła się ich ogrodem. W tych przykładach pozwoliłam sobie wyróżnić orzeczenia, bo należy zachować szczególną ostrożność przy ich stosowaniu w tego typu zdaniach i zawsze pamiętać, jakie państwo mamy na myśli.
Jeżeli jeden znajduje się na końcu liczebnika złożonego - nie odmienia się. Grupa liczyła dwadzieścia jeden osób. Temperatura powietrza wynosi trzydzieści jeden stopni. Do matury pozostało sto jeden dni.
Jeden to liczebnik główny. Pierwszy - to liczebnik porządkowy. W zdaniu zachowuje się jak przymiotnik, czyli dopasowuje swoją formę do formy określanego rzeczownika: Dzisiaj jest dwudziesty pierwszy (dzień) kwietnia. Trzydziestego pierwszego stycznia obchodzę urodziny. Pierwsza miłość nie umiera. Pierwsze dziecko to ostatnia lalka; pierwszy wnuk to pierwsze dziecko.
Podobnie jak liczebnik jeden również liczebnik pierwszy tworzy liczbę mnogą: Pierwsze koty za płoty. My tu byliśmy pierwsi.
Przypomniała mi się taka sytuacja: kuzyni (rodzeństwo plus jedynaczka) jedzą obiad. Dzieci są w wieku przedszkolnym. Jedynaczka zjada pierwsza, na co jej kuzynka krzyczy z oburzeniem:
- Mamo! Ona nas wypiersiła!

Po piąte i ostatnie - samopięt
Samopięt nie jest liczebnikiem lecz przysłówkiem, ale w jego skład wchodzi liczebnik pięć. Jazda samopięt to jazda w towarzystwie czterech osób, czyli w sumie pięć osób jedzie sobie konno gościńcem lub po bezdrożach... Można też było wybrać się samowtór czyli we dwóch (dwie, dwoje). Kiedyś liczebnik porządkowy brzmiał nie drugi, ale wtóry. Ślad tego słowa można odnaleźć w dzisiejszych: wtórny, powtórny... Trochę wygodniej jechało się poszóstną (przymiotnik) karocą czyli karetą zaprzężoną w sześć koni. Jeżeli się kogoś potrąciło na drodze, krzywdę można było wynagrodzić w czwórnasób (poczwórnie, czterokrotnie). A kiedy już dojechało się do celu podróży (np. zamku), przed przyjezdnymi otwierały się podwoje (brama składająca się z dwóch skrzydeł).
      Ostatni akapit tekstu proszę potraktować jak ciekawostkę językową, skojarzenia, które nasunęły mi się przy pisaniu artykułu o liczebnikach. Żeby dobrze rozumieć język polski trzeba znać nie tylko jego współczesność, ale i przeszłość.

 



Podpis:
Znaków
do wpisania


Komentarze [ 0 ]
 

O nas  |  Reklama  |  Regulamin  |  Polityka prywatności

Tłumaczenie tekstów

Redakcja i korekta tekstów

(C) EnglishStory.pl

KONTAKT:  Biuro: biuro@englishstory.pl
   Pomoc: web@englishstory.pl
   Telefon: +48 880 074 279  (w godz. 9:00 - 17:00)